Chậm trí có nhiều mức độ, phân chia tùy theo thương số thông minh của nạn nhân. Trong nỗi bất hạnh chung của ba nhân vật này họ có cùng một điều may mắn. Thương số thông minh của cả ba đều thấp nhưng không thấp lắm, nghĩa là cỡ chừng từ 50 - 55 đến cỡ gần 70. Cả ba, theo hồ sơ, cùng được chẩn bệnh là "Mild Mental Retardation" (bệnh chậm trí hạng nhẹ) - mức độ được coi là nhẹ nhất. Chính ở điểm chung đó tôi mới có cơ hội biết được cả ba người cùng một lúc. Họ đều là bệnh nhân lâu năm của của nhà thương X., nơi mà tôi được trường gửi đi thực tập, và đều đang ở giai đoạn chuẩn bị để cho xuất viện.

Tôi thực tập mỗi tuần ba ngày. Hơn phân nửa thời gian dùng để học nghề "cạo giấy"; phần còn lại, tôi được giao nhiêm vụ làm "group therapy" cho Bill, Kite và Lang. Gọi là "nhóm trị liệu", như theo chữ dùng của đời thường, chứ thực sự thưở ấy (và ngay cả bây giờ nữa) tôi không có khả năng chữa trị bệnh tật gì cho bất cứ ai và cũng chưa bao giờ tôi có tham vọng ấy. Tôi chỉ cố chỉ cho Bill, Kite và Lang một số những hiểu biết căn bản để sinh sống ở xã hội bên ngoài (basic skills to survive in the community), nếu nói nguyên văn bằng tiếng Anh qua sách vở.

Có sáng tôi đang chuẩn bị đến đón ba người ở "unit" của họ thì được báo tin cả ba đều biến mất. Bệnh nhân bỏ trốn là chuyện... bình thường, và sẽ bị bắt lại (không bao lâu sau đó) là chuyện bình thuờng không kém nên không có gì phải bận tâm. Tự nhiên có một buổi sáng rảnh rỗi nên tôi nghĩ ngay đến chuyện kiếm cớ chạy ra phố, kiếm một ly cà phê pha theo kiểu Việt Nam và một tờ báo tiếng Việt để đọc chơi. Vừa lái xe ra khỏi cổng vài trăm mét, tôi đã thấy Bill, Kite và Lang đứng lớ ngớ ở một góc đường, trước một cửa tiệm tạp hóa bán hàng đa dụng -Seven Eleven.

Tôi tắp xe vô, chưa kịp mở cửa thì Bill, Kite và Lang đã chạy nhào tới, tranh nhau nói, nói không kịp thở:

- We're in deep shit, man !
- We got big trouble, man !
- We're cold and hungry, man!

Tôi làm bộ như không biết chuyện gì xảy ra :

- Ủa, chớ tụi bay làm gì ở đây vậy cà ?

- Tụi tao chôm chìa khóa đi chơi tính gần sáng về ...

- Tụi tao làm mấy lần rồi, đâu có sao, đêm hôm qua xui quá...

- Xui làm sao ?

- Thằng cha gác gian nó quên khóa cổng nên tụi tao vô không được.

Tôi sợ mình nghe không rành tiếng Mỹ nên hỏi gặn:

- Nó quên khóa cửa tại sao lại không vô được ?

- Thì đã nói là tụi tao có chìa khóa mà. Cửa phải khóa mới mở được chớ.

Cố nén một tiếng thở dài, tôi chỉ tay về phía bệnh viện, cổng đang mở toác hoác, ráng nói vớt vát:
- O.K., còn mai giờ thì sao ? Cổng mở từ sáng sớm mà.

Cùng lượt, cả ba đều nổi nóng:

- Trời, đã nói là tụi tao có chìa khóa mà. Cổng nó mở tanh banh như vậy thì làm sao xài chìa khoá ! Mà mày có thuốc hút không, tụi tao thèm thuốc quá rồi.

Trong một thoáng, tôi chợt thấy chán chường và nghi ngại cho khả năng của mình nói riêng và của ngành tâm thần học nói chung. Trước khi gặp tôi, "chưa được tôi áp dụng tâm lý trị liệu", ba cha nội này cũng đã điên từ lâu, và điên dữ dội, nhưng chắc không điên... đến cỡ này.

Tôi mời ba người ăn "donut", uống cà phê, chìa cho họ bao thuốc Marlboro rồi gọi điện thoại về bệnh viện. Tôi tóm tắt sự việc, trấn an mọi giới chức hữu trách bằng tất cả những tĩnh từ Anh ngữ tốt lành nhất mà mình biết được khi nói về hiện trạng của Bill, Kite và Lang - đại loại là "they are cool, calm, logic, coherent, relevant, friendly, and very cooperative..." Tôi cố thuyết phục để họ đồng ý cho tôi đưa mấy chả về bằng xe của mình, khỏi phiền tới cảnh sát, xe cứu thương, xe cứu hỏa... Và tất nhiên tôi lờ tít vụ cái chìa khóa cổng.

Rồi chuyện cũng đâu vào đó. Cuối cùng, cả ba ông bạn của tôi rồi cũng đều được phép rời bệnh viện, hòa nhập với đời sống bên ngoài. Bill về ở với gia đình bà dì ở Bloomington, tiểu bang Illinois. Kite và Lang thì không có thân nhân nên được sắp xếp để sống ở nhà trọ dành riêng cho người bệnh (Board and Care Home) ở thành phố San Jose, miền Bắc California.

Tôi thì học xong ra trường, đi làm, có vợ, có con, có nhà, có cửa, có mèo, có chó... Cuộc sống của tôi chỉ khác Bill, Kite và Lang ở những cái có vớ vẩn và chưa chắc đã cần thiết đó. Ngoài ra, chúng tôi đều chia chung với nhau một cuộc đời thường, rất tầm thường và hơi tẻ nhạt - nếu nói một cách lịch sự là như thế. Ðiều an ủi là chúng tôi đều có cơm ăn ba bữa, quần áo mặc cả ngày, được chăm sóc đàng hoàng về y tế khi cần, và đều có những quyền tự do tối thiểu của một con người.

Tôi không nhớ gì đến Bill, Kite và Lang nữa cho mãi đến mấy tháng gần đây. Gần đây, nơi quê hương tôi xuất hiện ba nhân vật lãnh đạo mới của đảng cộng sản Việt Nam: ông Lê Khả Phiêu, ông Nguyễn Ðức Lương và ông Phan Văn Khải. Theo dõi tình hình đất nước cùng với hoạt động của ba nhân vật này tự nhiên khiến tôi nhớ đến Bill, Kite, và Lang đến muốn... rơi nước mắt!

Qua báo Nhân Dân, cơ quan ngôn luận của đảng cộng sản Việt nam, số ra ngày 3 tháng 4 vừa rồi ông tổng bí thư Lê Khả Phiêu tuyên bố nguyên văn như sau :"Không nơi nào thiên hạ tự động đóng cửa. Nếu cửa đóng, nó sẽ tự mở ra và tại Việt Nam cũng vậy. Trong tình thế hiện tại, đóng cửa để hiện đại hóa và kỹ nghệ hóa chỉ là ...ảo tưởng."  Tôi có được xem qua tiểu sử của ông Phiêu, không thấy có nói đến chuyện ông bị ngọng nghịu hay khả năng tiếng Việt hạn chế vì lai Tàu hay lai Miên gì cả. Ông ấy ăn nói lòng vòng tối nghĩa như thế chả qua vì bối rối, thế thôi. Thái độ của ông thủ tướng Phan Văn Khải và ông chủ tịch nước Trần Ðức Lương cũng y như vậy.

Họ làm tôi liên tưởng đến cái đêm mà Bill, Kite và Lang đứng lóng ngóng ngoài cổng bệnh viện chỉ vì người gác gian quên... khóa cửa. Bức màn sắt, bức màn tre, hay cánh cửa Việt Nam... (muốn gọi tên gì cũng được) đã hỏng từ lâu và không đóng lại được nữa. Tuy thế ba ông Phiêu, Khải, Lương vẫn cứ lúng túng không thể bước chân ra được bên ngoài. Lý do chỉ vì họ còn kẹt trong túi cái chìa khóa... xã hội chủ nghĩa, nhất định phải dùng, thế thôi.

Cả ba ông, trong mấy tháng qua, đều nhiều lần khẳng định là Việt Nam sẽ tiếp tục con đường xã hội chủ nghĩa. Cho hợp thời trang, họ thêm rằng sẽ chủ trương "kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa".

Tôi đã có dịp nhìn thấy con "lama" ở Nam Mỹ - tiếng Việt có thể dịch là con "đà mã" vì nó trông y như con lạc đà nhưng không có bướu ở lưng và chỉ thấp bằng con ngựa nhỏ. Tôi cũng có nghe nói đến một giống vật nửa dơi nửa chuột nhưng không thể hình dung được thực sự trông nó ra sao. Vì nhu cầu hiếu tri, tôi ước ao trước khi nhắm mắt được nhìn thấy loài thú lạ này và được ai đó giảng cho nghe hoặc chỉ cho biết thế nào là kinh tế thị trường theo định hướng... chủ nghĩa xã hội!

May mắn cho tôi, hôm 24 tháng 3 năm 98, ông Phan Văn Khải đã "thuyết minh" điều này trong một cuộc họp báo tại Hà Nội là kinh tế thị trường theo định hướng xã hội của Việt Nam sẽ giống như Trung Quốc. Ah, thì ra thế, giống như Trung Cộng. Có thể nói (mà không sợ mang tiếng cường điệu) rằng lịch sử của đảng cộng sản Việt Nam chỉ là sự lập lại, một cách máy móc và dại dột, tất cả những lầm lẫn của đảng cộng sản Trung Hoa. Xin đơn cử vài thí dụ : cải cách ruộng đất, cải tạo công thương nghiệp, vụ Nhân Văn, vụ án xét lại...

Bây giờ ba ông Lương, Khải, Phiêu lại tiếp tục đi theo... Trung Cộng. Trí nhớ của họ thiệt là ngắn, ngắn hơn của Bill, của Kite và của Lang nhiều. Họ dám bị "Severe Mental Retardation" (bệnh chậm trí nặng), nghĩa là thương số thông minh chỉ cỡ chừng từ 20 -25 đến 35 - 40 thôi, nếu nói theo DSM IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder, Fourth Edition. Washington, DC, American Psychiatric Association, 1994).

Vẫn cứ theo DSM IV thì ngoài trí nhớ ngắn ra, những người chậm trí còn có những thuộc tính chung khác như thụ động và hay nhờ vả (passive and dependent). Khả năng sử dụng ngôn ngữ của họ cũng giới hạn nên hay có khuynh hướng sử dụng bạo lực. (Lack of communication skills may pre- dispose to disruptive and aggressive behaviors that substitute for communicative language - sách đã dẫn trang 43).

Tất cả những hội chứng kể trên ba ông Phiêu, Lương, Khải đều có đủ. Họ vô cùng thụ động và sợ thay đổi. Nói một cách ví von, ba ông giống như những người đạp phải cứt nhưng nhất định không chịu thay giầy; đã thế, họ sẵn sàng bỏ tù bất cứ ai đứng kế bên mà mở miệng kêu hôi hay đưa tay bịt mũi. Tôi thực lấy làm tiếc vì đã ví von như thế, đã thiếu thanh nhã lại hoàn toàn không cân xứng. Cứt còn có chỗ khả dụng chứ chủ nghĩa cộng sản thì không và so với chủ nghĩa cộng sản thì cứt cũng đâu đã lấy gì làm thối.

Họ thích nhờ vả vào thiên hạ. Chỉ trong vài tháng cầm quyền ba ông đã rủ nhau đi ăn mày ở khắp mọi nơi, từ Âu sang Á. Trong lịch sử đảng CSVN, hiếm khi có những đồng chí lãnh đạo sẵn sàng và vội vàng đi công du nước ngoài "để vận động hợp tác kinh tế" như ba ông Phiêu, Khải và Lương.

Họ ngại chuyện đối thoại và thích dùng bạo lực. Những lời kêu gọi cải cách của những phần tử cấp tiến trong nước, dù được trình bầy rất là nhũn nhặn, đều bị ba ông Lương, Khải, Phiêu đáp lại bằng một thái độ rất kém... ôn hòa, nếu không muốn nói là vô cùng đe dọa. Thêm một thí dụ nữa: trong vòng mấy tháng cầm quyền, thượng tướng Lê Khả Phiêu đã thăng chức cho cỡ đâu... 15 ông tuớng công an và bộ đội. Nếu không biết rằng những người bại não rất "sính" bạo lực, người ta đã ngỡ là đồng chí bí thư đang chuẩn bị để Việt Nam sẵn sàng bước vào... Thế Chiến Thứ Ba.

Lời cuối, để thay phần kết luận, tôi xin chân thành gửi lời tạ lỗi đến những người bị bệnh bại não vì đã có đôi lời khiếm nhã xúc phạm đến nỗi bất hạnh của họ - dù những gì tôi viết chỉ là ghi lại những dữ kiện khách quan. Không phải mọi người bị bệnh bại não đều thụ động như ông Lương, hay cầu cạnh như ông Khải hoặc cùng ưa bạo lực như ông Phiêu. Chậm trí, nghĩ cho cùng, cũng chỉ là một chứng bệnh - như trăm ngàn loại bệnh khác trong tiến trình sinh lão bệnh tử của kiếp người. Vấn đề chỉ là sự may rủi của mỗi cá nhân thôi. Khi để những người bại não lãnh đạo một quốc gia thì vấn đề mới trở thành sự may rủi của cả một dân tộc. Dân tộc Việt Nam thiệt... rủi, thế thôi !

 
                       Tưởng Năng Tiến