Án của ông Nguyễn Hữu Ðang không khó hiểu. Ông vốn là người lãnh đạo văn hóa một lòng một dạ đi theo kháng chiến. Sau năm 1955, kháng chiến thắng lợi, đảng cộng sản vào cầm quyền ở Hà Nội. Ông tham gia nhóm Nhân Văn Giai Phẩm, bị nhà cầm quyền bức hại. Không còn con đường sinh sống, ông xuống Hải Phòng định ở ghé gia đình bà (nhà văn) Thụy An. Công an gài bẫy, cho người thợ cạo giả dạng hành nghề ngoài cửa bà Thụy An, rồi làm quen cả nhóm, đoạn “giúp” họ thuê thuyền vượt tuyến vào Nam, tìm một cuộc sống mới\. Ông Nguyễn Hữu Ðang và bà Thụy An vốn là những con người của giới văn hóa, sống ngay thật, đâu có ngờ được sự nham hiểm lèo lái dối mặt của tổ chức công an? Kết quả, thuyền vừa ra khơi, ông Nguyễn Hữu Ðang và bà Thụy An bị bắt gọn. Tố Hữu luận tội ông Nguyễn Hữu Ðang như sau: “Vào Nam là theo địch, theo địch là theo Mỹ, theo Mỹ là làm việc cho CIA”.

Tòa án tối cao của nhà nước đã vội vã căn cứ vào lời bình tội đó, không cần mở phiên tòa, không cho phép bị can tự bào chữa, kết tội ông Nguyễn Hữu Ðang là tội gián điệp CIA. Vì gián điệp CIA là bọn phá hoại, nên ông Ðang là tên phá hoại, lĩnh án khổ sai chung thân. Chưa hết, nếu Nguyễn Hữu Ðang, người cầm đầu nhóm Nhân Văn Giai Phẩm bị luận tội là tên phản động CIA, thì cái công thức liên kết dành cho tất cả những người tham gia Nhân Văn Giai Phẩm đều là chân rết của bọn phản động gián điệp CIA, đương nhiên mặc quyền Công An Văn Hóa nhà nước bắt bớ tù đày những văn nghệ sĩ chân chính của Hà Nội... (Hôm nay, chỉ cần trả tiền bồi thường một đô la một năm tù ở cho một người thôi, mà nhà nước bị vỡ nợ! Ðủ biết bao nhiêu người bị đàn áp, bắt bớ oan ức trong vụ này.)

Ông Nguyễn Hữu Ðang được thả ra vào lúc tuổi già, vô dụng. Tưởng ông Nguyễn Hữu Ðang sắp chết, ông trời oái oăm bắt ông Nguyễn Hữu Ðang phải sống lâu. Năm nay ngoài tám mươi vẫn khỏe mạnh, có thể tự kiếm sống cho cái đời già lủi thủi không vợ con. Lại cũng có thể nhớ đến giai dẳng những câu chuyện về những con người “một thời vang bóng”!— Sự nghiệp mà “Buồn quá chẳng có cái gì... vui le Án được!”

Người viết gặp ông Nguyễn Hữu Ðang vào một ngày chủ nhật ở Hà Nội. Ông Nguyễn Hữu Ðang trong bộ quần áo nhàu nát, phong phanh không đủ ấm, đạp chiếc xe cũ kỹ, cọc cạch đang đi đưa thiếp mời dự cưới cho hạnh phúc của những người khác...

Nhớ năm nào, ông Nguyễn Hữu Ðang oai phong là thế! Người Hà Nội ngưỡng mộ ông, theo ông có cả trăm ngàn, lòng yêu nước trào trạt của người Hà Nội đã không một chút tính toán, lưỡng lự, tình nguyện dâng hiến hết tính mạng và tài sản của mình, nhờ ông thay mặt chính phủ nhân dân để thu dụng đánh đuổi thực dân Pháp. Ngay đến Hồ chí Minh còn phải khiêm tốn nói với ông Nguyễn Hữu Ðang câu:

- Tình hình lúc này, cả nước trông mong vào một mình đồng chí.

Trong thâm tâm, người viết nhất mực kính trọng ông Nguyễn Hữu Ðang, nhưng ngặt vì thời gian quá ít ỏi trong cuộc gặp ngẫu nhiên có một không hai trong cuộc đời, vì vậy, sau vài câu nói thăm hỏi hết sức kính trọng, người viết xin được vào đề, theo những gì mà người viết được biết, xin được giải tỏa 2 điểm nghi vấn mang tính chất văn học trong giới văn nghệ sĩ của Hà Nội thời kỳ đấu kháng chiến. Ông Nguyễn Hữu Ðang đã vui vẻ chấp nhận, và cũng đồng ý cho phép người viết ghi âm để làm “bằng” trình làng sau này, nếu cần thiết.

Cuộc họp đầu tiên và lớn nhất của văn nghệ sĩ Hà Nội, để thống nhất lực lượng chống thực dân Pháp do ông Nguyễn Hữu Ðang chủ trì bao gồm đủ mọi thành phần văn hóa, có đủ mặt những nhà văn nghệ sĩ nổi tiếng nhất, thuộc các đảng phái: Quốc Dân Ðảng, Cộng sản Ðệ Tam, Cộng sản Ðệ Tứ, thân Nhật, thân Tàu, thân Pháp, các thành phần tôn giáo khác nhau, v.v... Mục đích chính của ông Nguyễn Hữu D Dang là kêu gọi lòng yêu nước của người Việt Nam, đoàn kết lại với nhau, xóa bỏ hận thù, xóa bỏ mọi chính kiến bất đồng cá nhân, vì đại cục chống thực dân Pháp, dành sự độc lập cho tổ quốc. Ông Nguyễn Hữu Ðang đã nhân danh điều đó, hoàn toàn đặt nền văn hóa của Việt Nam, văn nghệ sĩ Việt Nam dưới sự chỉ đạo tuyệt đối của đảng Cộng sản.

(Bấy giờ Trường Chinh là người phụ trách văn hóa cao nhất, nhưng quá lộ mặt, vì ai cũng rõ Trường Chinh là người của đảng Cộng Sản, khó lòng thuyết phục được những nhà văn hóa của Hà Nội mà số đông lại là những người không tán thành cộng sản).

Cuộc họp này được thông qua, mở ra một khúc quanh mới cho nền văn hóa của Việt Nam trước tình hình đổi mới (1945), đẩy người nghệ sĩ của Hà Nội (và sau này của Miền Bắc, của cả nước) vào tình trạng sáng tác, sinh hoạt văn nghệ, hoàn toàn lệ thuộc vào hệ tư tưởng độc tôn của mấy người cầm đầu đảng cộng sản. Có hai người đa phản đối dữ dội ngay từ đầu. Bà Tuyết Khanh và ông Trương Tửu.

Ông Trương Tửu, một học sĩ văn học nổi tiếng của Hà Nội đã được trực tiếp gặp ông Nguyễn Hữu Ðang để phản đối. Ông Trương Tửu cho rằng, văn hóa văn nghệ phải được quyền tự do, như quyền tự do yêu nước của mỗi con người vậy. Ông Nguyễn Hữu Ðang đã thuyết phục ông Trương Tửu bằng lời hứa danh dự: “Hãy đi theo cách mạng để đánh đổ thực dân Pháp, thắng lợi rồi, chúng ta muốn có tự do cả nước còn được, nữa là mảnh đất tự do con con cho địa hạt văn hóa văn nghệ”. Ông Trương Tửu đã bấm bụng nghe theo.

Bà Tuyết Khanh, kịch nghệ sĩ thủ vai “Kiều Loan” trong vở kịch thơ cùng tên của Hoàng Cầm, diễn viên xi-nê nổi tiếng đầu tiên của Việt Nam đã phản đối ông Nguyễn Hữu Ðang bằng cách yêu cầu cả ban kịch Ðông Phương lên tiếng trong cuộc họp, (Nhóm này gồm có: đạo diễn Hoàng Tích Linh, nhà thơ Hoàng Cầm, nhà văn Kim Lân,v.v...) Mọi người nể ông Nguyễn Hữu Ðang, không ai dám lên tiếng, bà Tuyết Khanh bực bô.i to tiếng mắng cho mọi người một trận tàn tệ rồi xách va ly bỏ đi thẳng... Ông Nguyễn Hữu Ðang cho rằng bà Tuyết Khanh là người phản bội.

Quan điểm của ông Trương Tửu và bà Tuyết Khanh giống nhau, muốn đòi tự do cho văn nghệ, nhưng thái độ, hành động biểu hiện lại khác nhau, dẫn tới con đường đi ngược chiều, vậy ai đúng? Ai sai? Ai mê? Ai tỉnh? Ông Nguyễn Hữu Ðang là chủ trì cuộc họp văn hóa Việt Nam cứu quốc đầu tiên, cũng là người trực tiếp tác động tới hai người Ông Trương Tửu và Bà Tuyết Khanh, vậy thì sau 50 năm, nhìn vào toàn diện xã hội Việt Nam trên phạm vi cả nước đã được độc lập, liệu đã đủ để ông Nguyễn Hữu Ðang nhìn lại vấn đề cũ, rút ra một kết luận nào đó cho sự kiện trên chăng?

Người viết thưa với ông Nguyễn Hữu Ðang:

- Thưa ông Nguyễn Hữu Ðang, tôi rất kính trọng ông, tôi vẫn hằng coi ông là người anh hùng trên mặt trận văn hóa, tôi vẫn coi ông là người anh hùng của thời đại! Nhưng tôi xin phép ông để được tò mò cho biết, tính chất anh hùng của ông đối với chuyện cũ như thế nào?

Ông Nguyễn Hữu Ðang nói:

- Tôi sẵn sàng trả lời câu hỏi của anh. Tôi cũng rất vui, các anh Việt Kiều ở nước ngoài trở về, còn có lòng quan tâm đến những vấn đề phôi thai của nền văn hóa Việt Nam hôm nay.

- Người xưa có câu: “Muốn biết anh ta là người thế nào, hãy cho anh ta một chút quyền lực...” Tôi xin được học lỏm người xưa, giả dụ tôi được phép... cho ông một quyền lực, một quyền lực thật lớn, làm... Chủ tịch nước Việt Nam chẳng hạn, thì ông sẽ hành xử với chính ông như thế nào?

- Anh muốn đề đạt nguyện vọng gì?

- Thưa... Tôi muốn được đưa ông ra tòa! Tôi mời ông ra đứng trước vành móng ngựa để tôi được... tố giác ông hai tội lỗi. Một, ông chịu trách nhiệm như thế nào đối với ông Trương Tửu, vì nghe lời ông, theo kháng chiến 9 năm đằng đẵng, sau này trở về Hà Nội đã bị người cùng trận tuyến bỏ tù chỉ vì xin tự do cho văn nghệ? Ông Trương Tửu bỏ bút, Hà nội mất di một nhân tài. Hai là...

- Ðể tôi trả lời luôn... Tôi sẵn sàng đứng ra trước vành móng ngựa, nhận lấy sự truy tố mọi tội lỗi của mình trước nhân dân. Riêng với ông Trương Tửu, tôi đã giữ đúng lời hứa với ông Trương Tửu. Ngay sau ngày Hà Nội trở về tay người Việt Nam, tôi đã đứng ra đề nghị nhà nước trả lại tự do cho văn nghệ. Yêu cầu này do Trương Tửu đề xuất ngay từ hồi đầu kháng chiến, tôi đã không quên. Cái giá tôi phải trả: Sau khi đi gặp những người lãnh đạo đảng, tôi bị đẩy vào tội chống đảng với cái án tù khổ sai chung thân, tôi tưởng nỗi đau khổ của tôi, môi người đều nhìn thấy rõ ràng, có thể minh chứng cho tôi một điều: Lương tâm tôi rất trong sạch trong vấn đề này.

- Thưa vâng! Vậy xin cáo buộc ông cái tội thứ hai: Bấy giờ, bà Tuyết Khanh yêu cầu văn nghệ phải được tự do, bà đấu tranh bằng cách cãi cọ với những người cùng nhóm, yêu cầu họ đứng ra phản đối ông. Bà đã lớn tiếng nói những câu chỉ vào cả đám mấy chục các nhà văn, nhà thơ, sử học, luật học, họa sĩ, nhạc sĩ, rằng: “Ông Nguyễn Hữu Ðang nói thế mà các anh không một ai dám đứng lên phản đối? Các anh không xứng đáng lá văn nghệ sĩ, tôi không thể uổng cái đời của tôi đi theo các anh được”. Căng thẳng như vậy, rồi bà Tuyết Khanh xách va li bỏ đi thẳng... Ý kiến của bà Tuyết Khanh quá lẻ loi, không được sự ủng hộ của nhiều người, ông gọi bà Tuyết Khanh là phản bội, bây giờ ông nghĩ sao về chuyện đó? Chắc ông đồng ý với tôi một điều nhỏ: Người nghệ nhân như bà Tuyết Khanh phải rời bỏ đời nghệ sĩ là chuyện rất đau khổ...

Không một chút lưỡng lự, ông Nguyễn Hữu Ðang nói rành rọt:

- Bà ấy đúng. Tôi nhờ anh ra nước ngoài gặp bà, cho tôi được gửi một lời xin lỗi. Tôi đã sai hoàn toàn!

Ngập ngừng giây phút, ông Nguyễn Hữu Ðang hạ thấp giọng bổ xung, với một vẻ không mấy được vui:

- Nếu bấy giờ, mọi người đều sáng suốt như bà Tuyết Khanh, Hà Nội ta đâu có bị xéo nát hàng nửa thế kỷ nay, cho đến tận bây giờ... Thật là buồn, bao nhiều sĩ phu không bằng trí của một người đàn bà!

- Ông có muốn nhắn thêm bà Tuyết Khanh điều gì khác chăng?

Ông Nguyễn Hữu Ðang nói chầm chậm, như đang rút ra một kết luận từ bài học sâu sắc nhất của mình, được đúc kết lại sau 50 năm trời lăn lộn với cuộc đời đủ mọi mặt quang vinh, tủi nhục, cay đắng, lẫn với những kỷ niệm ngọt ngùi:

- Tôi rất muốn gặp bà để được nói một lời xin lỗi, tôi đã phản bội bà. Tôi xin được bà tha thứ cho sai lầm của tôi. Bà đòi hỏi tự do cho văn nghệ là điều đúng hoàn toàn. Ðó là quyền lợi của bà Tuyết Khanh, đó cũng là quyền lợi chính đáng của toàn thể giới văn nghệ sĩ Việt Nam! Văn nghệ tự do là lương thực nuôi sống giòng văn hóa của dân tộc trong tất cả mọi hoàn cảnh.

Người viết vô cùng khâm phục sự phản ứng nhanh nhậy, đối đáp vừa sắc bén lại vừa “có gân có cốt” của ông Nguyên Hữu Ðang. Cứ suy từ điểm này mà ra, ông Ðang nay đã ngoài tám mươi còn “gang thép” như vậy, ai có thể bì với ông hồi trước? Quả là danh của ông Ðang bất hư truyền! Người viết chỉ còn biết chắp hai tay bái phục. Hy vọng rằng, bà Tuyết Khanh được một lời nói chân thật của ông Nguyễn Hữu Ðang, sẽ dịu cả tấm lòng.

Sau vài phút im lặng, người viết vô tình buột miệng nói:

- Ông có nghĩ là chúng tôi sẽ mời bà Tuyết Khanh về nước để gặp ông chẳng hạn? Ông sẽ nói gì thêm với bà ta? Ông sẽ mời bà Tuyết Khanh tới nhà ông chơi và đãi bà Tuyết Khanh một bữa cơm thân mật chứ? Ông Nguyễn Hữu Ðang đã cúi đầu, thầm lặng, đau khổ rất lâu không trả lời được câu hỏi rất vô tình, rất là bình thường trên của người viết...

Người viết chợt hối hận vì câu hỏi này đã động chạm đến một thực tế vô cùng xót xa: Ông Nguyễn Hữu Ðang, sau mấy chục năm tham gia cách mạng, son sắc một lòng phục vụ văn hóa của tổ quốc, Kháng Chiến thành công, chưa được hưởng ngày vui thì bị gieo cho cái án tù khổ sai chung thân! Nhân dịp nhà nước đổi mới, được giảm xá ra tù, ông bị trục xuất ra khỏi Hà Nội, bị quản thúc tại quê Thái Bình, bi. theo dõi gắt gao và bị sự a dua theo thời của đám người vô học ngược đãi. (Có tin nói, ông tự ý về Hà Nội chơi là phạm pháp, có thể bị bắt vào tù bất cứ lúc nào, thân ông như con ếch nằm trong hom giỏ. Nhưng nhà nước “linh động”, mắt nhắm mắt mở thương hại ông, họ đã tạm thời bỏ qua cho ông, trong giai đoạn này là như vậy.) Và nhìn lại cả một đời của ông Nguyễn Hữu Ðang thì, ông Ðang chưa hề có nổi một ngày rảnh rang nghĩ đến việc đắp đổi cho cuộc đời riêng của mình. Sống trên 80 tuổi đời, không vợ, không con, không thân thích, (có thể có thân thích, nhưng họ sợ liên lụy chăng?) không nguồn thu nhập, phải lang thang cay cực kiếm sống bên những đóng rác phế thải, lay lứt sống qua ngày, rất khổ nhục...

Nếu bà Tuyết Khanh trở về thật, liệu bà tìm ông Nguyễn Hữu Ðang ở đâu đây? Liệu ông Ðang sẽ mời bà ăn bữa cơm với những món gì ? Liệu bà Tuyết Khanh có hiểu được chí lớn của người anh hùng sau tấm áo rách, trên khuôn mặt giáng đọa phong trần của ông Nguyễn Hữu Ðang?

Ðồng thời, người viết cũng hối hận vô cùng, đã viết những giòng bút ký văn học vô văn học nhất trong lịch sử văn học của Việt Nam hiện đại.

Xin quí bạn đọc và một số anh chị văn nghệ sĩ, hãy thứ lỗi cho người viết, chỉ vì sự tò mò muốn làm sáng tỏ một vấn đề nho nhỏ trong quá khứ, đã vô tình đưa một anh hùng của dân tộc trên mặt trận văn hóa ra trước vành móng ngựa ảo tưởng với những giả thiết, nhưng lại rất thực với ước vọng trong tâm hồn mỗi người Việt Nam yêu mến mảnh đất văn chương của đất nước mình! Pháp luật bất vị thân, như Nguyễn Hữu Ðang, dù làm chủ tịch nước vẫn vui vẻ chấp nhận việc mình phải đem ra xét xử như mọi người thường dân, công bằng, tỏ ra sẵn sàng và đầy lòng quân tử, nếu người dân cảm thấy ông là người làm hại nền văn hóa dân tộc. Thời đại dân chủ Muôn Năm!
 

San Francisco 1994
Lý Kiệt Luân