Chúng ta thường gặp những trường hợp khó quyết định, một bên là lý trí, một bên là tình cảm. Khi tình cảm thắng thì người ta thường nói là nghe theo tiếng gọi của con tim. Từ ngày khoa học tiến bộ, người ta có thể dùng tim nhân tạo hay ghép tim, nhân loại biết rằng con tim không giữ vai trò gì trong tình cảm con người nhưng trong mọi nền văn hoá, người ta vẫn còn giữ thói quen là con tim tượng trưng cho tình cảm con người. Thói quen này chắc sẽ còn tồn tại lâu vì mỗi khi cảm xúc mạnh, nhịp tim đập nhanh hơn nên bình thường người ta vẫn có cảm giác là tình cảm xuất phát từ con tim. Thực ra trong bộ óc con người có hai phần rõ rệt, phần lý trí và phần cảm xúc. Người ta thường cho rằng phần cảm xúc có tính chất thiên nhiên vì đó là phần tình cảm của con người; và phần lý trí có tính cách khoa học, do học hỏi luyện tập tạo ra. Trên thực tế, nếu mọi hành động của chúng ta chỉ dựa trên lý trí thì không những cuộc sống cá nhân khô khan thiếu ý nghĩa mà ngay cả những thành công ngoài đời sẽ bị rất hạn chế và đôi khi cuộc đời không còn hạnh phúc. Nhưng phần lý trí thì ngoài bản chất thiên phú thường được trau dồi bằng học tập và kinh nghiệm sống; trong khi đó phần cảm xúc thường mang tính cách vô thức nên ít được chú trọng. Phải chăng chúng ta có thể luyện tập phần cảm xúc để bù đắp những thiếu sót của phần lý trí? 

2. Mệnh lệnh của con tim. 

Ai đã chẳng từng hơn một lần nghe theo tiếng gọi của con tim (phần cảm xúc của não bộ). Phải chăng mệnh lệnh của con tim đôi khi vượt qua khả năng của lý trí? 

Não bộ của các động vật đã tiến hoá từ hàng triệu năm từ thấp lên cao. Não bộ nguyên thủy điều hành mọi sự vận động cần thiết cho sự sinh sống của cơ thể, chẳng hạn như sự hô hấp, sự tiêu hoá, sự chuyển hoá của các bộ phận của cơ thể, các phản ứng, phản xạ v.v…Não bộ nguyên thủy có lẽ không suy nghĩ và học hỏi được. Do sự tiến hoá, trung tâm thần kinh về cảm xúc (amygdala) được tạo ra từ não bộ nguyên thủy. Hàng triệu năm sau, trung tâm thần kinh về lý trí (neocortex) được tạo ra từ trung tâm cảm xúc. Nói một cách khác, phần cảm xúc hiện hữu trước phần lý trí từ rất lâu trong quá trình tiến hoá của não bộ. Phần lý trí của não bộ loài người tiến hoá vượt xa phần lý trí của mọi loài động vật. Những khám phá mới của nhà nghiên cứu về các tế bào thần kinh Joseph Ledoux đã chứng minh rằng phần cảm xúc của não bộ có thể làm cho chúng ta hành động trước khi phần lý trí của não bộ quyết định lưạ chọn hành động thích ứng trước các sự hiện tượng thiên nhiên và xã hội chung quanh. 

Nhiều khi chúng ta hối tiếc đã có những hành động thiếu bình tĩnh, những hành động dại dột thiếu suy nghĩ. Khám phá của Ledoux cho chúng ta thấy chẳng qua đó là vì phản ứng mau lẹ của phần cảm xúc của não bộ, hay nói một cách khác, chẳng qua vì mệnh lệnh của con tim. Phần cảm xúc của não bộ đã được tiến hoá hàng triệu năm trước phần lý trí của não bộ; nó đã giúp cho loài người mưu sinh thoát hiểm hàng triệu năm qua; nó tạo ra những cảm xúc; những hành động mang tính cách phản xạ để tự vệ v.v… Người ta đã thí nghiệm bằng cách cắt phần cảm xúc của não bộ của thú vật và quan sát thấy những thú vật đó không còn biết sợ hãi, giận dữ nữa. 

Nhờ những kỹ thuật tân tiến, người ta đã có thể quan sát những gì xẩy ra trong cơ thể và não bộ của con người, người ta có thể hiểu rõ hơn tác dụng của mỗi loại cảm xúc trên cơ thể để chuẩn bị một loại phản ứng khác biệt: 

- Cảm xúc "giận hờn" làm máu chảy mạnh về bàn tay, giúp cho đương sự có thể tấn công kẻ thù và cơ thể tiết ra hormone mang lại năng lực cần thiết cho một hành động mãnh liệt. 

- Cảm xúc "sợ" điều động máu về các bắp thịt để chuẩn bị chạy trốn và làm mặt tái đi, đồng thời thân thể tê liệt trong giây lát, có lẽ để đương sự có thì giờ để quyết định có nên chạy trốn hay không. Trung tâm cảm xúc của não bộ tiết ra những hormone dồi dào để đặt cơ thể trong tình trạng báo động, sẵn sàng hành động. 

- Cảm xúc "buồn bã" tạo ra sự giảm sút năng lực và nếu ở tình trạng nặng có thể làm chậm sự chuyển hoá thiên nhiên trong cơ thể. 

- v.v... 

Những cảm giác do ngũ quan thông báo cho não bộ được truyền bằng đường tắt cho phần cảm xúc (amygdala). Phần này làm cho chúng ta có phản ứng tức thời, trong khi phần lý trí (neocortex) được thông báo chậm hơn nhưng đầy đủ hơn, vạch định chương trình phản ứng chi tiết hơn. 

Trước những khó khăn muôn vàn trong cuộc sống, nhiều khi phần lý trí hoàn toàn bị tê liệt, và con người phải rơi vào cảnh: 

Cũng liều nhắm mắt đưa chân 
Thử xem con tạo xoay vần đến đâu 
(trích Kiều) 

3. Mâu thuẫn giữa lý trí và con tim. 

Trong cuộc sống, nhiều người tìm cách giải quyết công việc một cách hợp tình hợp lý. Họ thường cho rằng phải dùng lý trí sáng suốt nhưng cũng phải nghe theo tiếng gọi của con tim. Nhưng thực ra khi họ cân nhắc, chọn lựa, chỉ có phần lý trí trong não bộ làm việc mà thôi, chứ phần con tim, phần cảm xúc của não bộ đâu có can thiệp gì vào quyết định sau khi cân nhắc của họ. 

Sau mỗi quyết định dứt khoát hoặc táo bạo, người trong cuộc có thể có những cảm xúc tích cực hoặc tiêu cực. Khi cường độ của những cảm xúc này quá mãnh liệt, đương sự có thể phải thay đổi quyết định lúc trước, và khi đó người ta thường cho rằng con tim đã thắng lý trí. 

Nhưng cũng có nhiều người khi suy nghĩ để giải quyết công việc lại bị cảm xúc mãnh liệt chi phối cả quá trình cân nhắc chọn lựa của lý trí. Với những người này mệnh lệnh của con tim luôn luôn thắng thế. 

Phần cảm xúc của não bộ, sau khi đã tạo ra những phản ứng tức thời trước các sự kiện thiên nhiên và xã hội chung quanh, lại tạo ra những cảm xúc lâu dài, những cảm xúc tích cực như yêu thương, vồn vã, vui tươi, thoải mái, tự tin, những cảm xúc tiêu cực như thù hận, giận hờn, buồn bã, lo âu, sợ hãi. Những cảm xúc này lại thường có ảnh hưởng lớn lao trên thể chất của người trong cuộc và có thể biến thành kim chỉ nam cho phần lý trí cân nhắc suy luận chọn lựa những giải pháp để phản ứng lại các hiện tượng thiên nhiên và xã hội chung quanh. 

Phần lý trí, ngoài khả năng thiên bẩm, thường được trau dồi qua học vấn, kinh nghiệm. Sau khi thu thập những cảm giác, những dữ liệu cần thiết, phần lý trí cân nhắc, suy luận để có những giải pháp thích ứng với những hiện tượng thiên nhiên và xã hội chung quanh. Nhưng nhiều khi hoàn cảnh quá khó khăn, vượt ra ngoài khả năng suy luận của phần lý trí, và đương sự khi đó cảm thấy không thể quyết định một giải pháp thích hợp cho bản thân mình. Tình trạng đó có thể tạo ra những cảm xúc đặc biệt, có ảnh hưởng trên tình trạng sức khoẻ tinh thần và vật chất của đương sự. 

Có người cho rằng trong tình yêu không nên dùng lý trí. Tình yêu, xuất phát từ cảm xúc, hình như độc lập với lý trí. Nhưng phần lý trí lại chính là do sự tiến hoá của phần cảm xúc hàng triệu năm về trước. Vì vậy phần lý trí có thể giúp cho tình yêu trong sáng hơn, bền vững hơn; dĩ nhiên phần lý trí cũng có thể làm cho tình yêu mất hết ý nghĩa vì những toan tính ích kỷ. Tình yêu chỉ dựa trên cảm xúc thường biến thành tình yêu mù quáng, người trong cuộc thường lẫn lộn tình yêu với ý muốn chiếm hữu, với lòng ích kỷ, tình yêu đó thường mang các đặc tính vướng mắc và kỳ thị. Ngược lại tình yêu chỉ dựa trên lý trí thì lại chẳng còn là tình yêu nữa. 

Mâu thuẫn giữa lý trí và con tim là chuyện thường xuyên trong đời sống hàng ngày. Những người thuộc phái duy lý thì luôn luôn coi trọng vai trò lý trí. Những người dễ cảm xúc thì thường coi trọng vấn đề tình cảm. Nhưng những nhu cầu hàng ngày trong cuộc sống luôn luôn thúc đẩy chúng ta phải phối hợp cả lý trí với tình cảm, và thường tạo ra sự mâu thuẫn trong nội tâm mỗi người. Chúng ta có thể trau dồi phần lý trí bằng kinh nghiệm và học tập, phải chăng chúng ta cũng có thể trau dồi phần cảm xúc để tránh những mâu thuẫn trong nội tâm, để tăng cường khả năng giải quyết công việc của bản thân. 

4. Trí năng của phần cảm xúc. 

Nhiều người coi những cảm xúc như bản chất thiên nhiên của mình, như những gì bất di dịch. Những cảm xúc này lại luôn luôn ảnh hưởng trên sức khoẻ tinh thần và vật chất của đương sự và nhất là chi phối rất nhiều quá trình suy nghĩ, cân nhắc của lý trí. Vì vậy nhiều người rất thông minh nhưng khi hành động lại kém cỏi vì những cảm xúc làm tiêu hao năng lực và làm lệch hướng suy nghĩ. 

Thực ra, ngoài những bản chất thiên nhiên, những cảm xúc còn mang nhiều tính chất cá nhân của đương sự. Cùng một hiện tượng thiên nhiên như sóng biển, có người thấy vui thấy đẹp, có người lại thấy buồn. Với người bi quan thì: 

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu 
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ 
(trích Kiều) 

Có người lại cho rằng cảm xúc là bản chất thiên nhiên của mỗi cá nhân, không thể thay đổi được. Nhưng theo ngành tâm lý học ngày nay thì phần cảm xúc cũng có những trí năng đặc biệt có thể tăng cường gấp bội khả năng của mỗi người. 

Theo chuyên viên tâm lý Howard Gardner thì có năm loại trí năng của phần cảm xúc của não bộ: 

a) Loại trí năng đầu tiên là sự nhận thức về những cảm xúc của bản thân. Sự nhận thức này giúp chúng ta hiểu rõ bản thân mình và tăng cường khả năng trực giác về tâm lý. Nếu không có loại trí năng này, chúng ta sẽ bị những cảm xúc đưa đẩy đến những hành động mù quáng, giống như "ma đưa lối, quỷ đưa đường". 

b) Khả năng "làm chủ những cảm xúc" lệ thuộc sự "nhận thức được những cảm xúc" của bản thân chúng ta. Khả năng hoà hợp vào hoàn cảnh chung quanh tùy thuộc sự nhận thức về cảm xúc bản thân. Khả năng "làm chủ được những cảm xúc" của bản thân có thể giúp chúng ta tự giải thoát khỏi những cảm xúc tiêu cực như giận dữ, lo âu, buồn bã cũng như những ảnh hưởng xấu của những cảm xúc đó. Khi chưa giải thoát được thì lý trí của con người thường xuyên phải đấu tranh với những tình cảm đau đớn đó. 

c) Khả năng tự động viên. Muốn hoàn thành một việc lớn, chúng ta thường phải dời lại về sau sự thoả mãn dục vọng cũng như kiềm chế được hành động tức thời do cảm xúc thúc đẩy. Chỉ có ở trong tình trạng tâm lý hoàn toàn sảng khoái con người mới đạt được hiệu năng cao nhất. Sau khi làm chủ được cảm xúc của bản thân, khả năng này giúp chúng ta có thể tập trung tư tưởng để làm chủ bản thân và tự động viên để đạt tới tình trạng hoàn toàn sảng khoái. 

d) Khả năng cảm nhận được nhu cầu và ước vọng của người khác. Các hiện tượng xã hội chung quanh thường vô cùng phức tạp và vượt ra ngoài tầm giải quyết của lý trí. Nhưng nếu chúng ta cảm nhận được nhu cầu và ước vọng của người khác thì khả năng giải quyết mọi sự việc của chúng ta sẽ tăng lên gấp bội. Nhận thức được những cảm xúc của bản thân mình và sống hoà hợp với mọi người chung quanh có thể giúp chúng ta tăng cường khả năng cảm nhận đó. 

e) Khả năng làm chủ được các mối liên hệ giữa người với người. Khả năng này giúp chúng ta điều hoà được cảm xúc của bản thân, giữ được những mối liên hệ tốt đối với mọi người chung quanh. Những lãnh tụ tài ba là những người thật sự làm chủ được các mối liên hệ giữa người với người. 

Các loại trí năng của phần cảm xúc, của "con tim" có tính chất năng lực để thực hiện những điều mình mong muốn, nên cũng giống như phần "lý trí" của não bộ, nghĩa là ngoài phần thiên bẩm thì chúng ta có thể trau dồi bằng học tập và kinh nghiệm. 

5. Hoạt động của phần lý trí của não bộ. 

Phần lý trí của não bộ của con người sau khi nhận được các dữ kiện do ngũ quan đem lại, điều nghiên để tìm giải pháp thích ứng đối phó với các hiện tượng thiên nhiên và xã hội xảy ra ở chung quanh và sau đó mới ra mệnh lệnh cho cơ thể hành động. Vì vậy nhiều khi cơ thể của chúng ta đã hành động trước khi có mệnh lệnh của phần lý trí. Những hành động này do mệnh lệnh của phần cảm xúc hay tiếng gọi của con tim. 

Nhưng các hiện tượng thiên nhiên và xã hội xảy ra ở chung quanh thì vô cùng phức tạp và khả năng của phần lý trí của não bộ thì vô cùng giới hạn. Trước những khó khăn, con người thường đơn giản hoá các mối liên hệ nhân quả của mọi sự việc để có thể tìm được giải pháp đối phó. Các quy luật đơn giản hoá này, được tạo ra vì những nhu cầu trước mắt, được phần lý trí xử dụng để tính toán, điều nghiên. Tính đơn giản của các quy luật này nhiều khi trở thành những chuyện mê tín dị đoan, nhưng trên phương diện thực tế lại đem lại sự ổn định của tâm hồn trước những khó khăn trong cuộc sống. 

Ngoài vấn đề tính toán để có lợi hay lý luận để tìm giải pháp hợp lý, phần lý trí của não bộ lại thường xét đoán sự việc dựa trên những niềm tin, cái gì phù hợp với niềm tin của mình thì cho là đúng, cái gì ngược với niềm tin của mình thì cho là sai, không cần phải suy luận, cân nhắc. 

Phần lý trí của não bộ của con người còn có xu hướng giải thích hoặc bóp méo các hiện tượng thiên nhiên và xã hội để các hiện tượng đó trở thành bằng chứng cho niềm tin của mình. Xu hướng này làm cho con người có thể tự dối mình để dối người, không phải để lừa gạt ai mà chỉ để bảo vệ niềm tin cố định sẵn có trong tâm hồn. 

Vì những lý do nêu trên, nhiều khi lý trí con người nhận định rằng mình hoàn toàn đúng lại là những lúc lý trí đó có thể đưa đến những sai lầm trầm trọng nhất. 

6. Luyện tập để tăng cường trí năng của phần cảm xúc. 

Sự hạn chế của phần lý trí của não bộ cộng với sự lãng quên những trí năng của phần cảm xúc làm cho chúng ta thường cảm thấy những mâu thuẫn trong nội tâm đứng trước sự khó khăn của các hiện tượng thiên nhiên và xã hội chung quanh. 

Trí năng của phần cảm xúc cũng giống như các kỹ năng khác của chúng ta, nếu bị lãng quên thì sẽ suy giảm dần. 

Trí năng thứ nhất của phần cảm xúc là sự "nhận thức được những cảm xúc" của bản thân. Ai ai trong chúng ta cũng có khả năng này, nhưng ít ai chịu nhận thức để hiểu rõ bản thân mình và tăng cường khả năng trực giác về tâm lý; con người thường cho rằng những cảm xúc của bản thân mình là do ngoại cảnh mà ra nên thường hay lãng quên khả năng nhận thức này. Khi bị lãng quên từ lâu thì trí năng này sẽ giảm dần và có khi mất hẳn. 

Trí năng thứ hai của phần cảm xúc là khả năng "làm chủ những cảm xúc". Khả năng này có thể giúp chúng ta tự giải thoát khỏi những cảm xúc tiêu cực như giận dữ, lo âu, buồn bã. Khả năng này đã được đức Phật phát hiện từ hơn 25 thế kỷ trước. Nhưng phương pháp để phát huy khả năng này thì vẫn còn là một vấn đề con người đang và sẽ còn thảo luận. 

Trí năng thứ ba của phần cảm xúc là khả năng "tự động viên". Khả năng này giúp chúng ta đạt tới tình trạng hoàn toàn sảng khoái. Sự thỏa mãn những nhu cầu sinh lý và vật chất luôn luôn đem lại ngay sự sảng khoái cho con người trong một khoảng thời gian ngắn và sau đó những nhu cầu mới phát sinh. Vì vậy người ta thường lầm lẫn khi chỉ biết chạy theo những nhu cầu vô tận đó. Sự lầm lẫn đó dẫn đến xao lãng khả năng "tự động viên" của bản thân. 

Trí năng thứ tư của phần cảm xúc là khả năng "cảm nhận được nhu cầu và ước vọng" của người khác. Khả năng này giúp chúng ta sống hoà hợp và hạnh phúc với mọi người chung quanh. Khả năng này thường bị những suy nghĩ "tham lam, ích kỷ" che lấp và hủy hoại. 

Trí năng thứ năm của phần cảm xúc là khả năng "làm chủ được các mối liên hệ giữa người với người". Khả năng này nếu phát triển cao có thể giúp cho chúng ta trở thành những lãnh tụ tài ba. 

Nhận thức từng trí năng của phần cảm xúc là bước đầu trong sự luyện tập để tăng cường những trí năng đó. Sự luyện tập không những phát triển tài năng cá nhân mà còn giúp chúng ta sống một cách hài hoà hạnh phúc hơn. Vận dụng thường xuyên những trí năng đó trong cuộc sống hàng ngày là một trong những cách luyện tập hữu hiệu nhất. 

7. Thay lời kết: 

Những mâu thuẫn nội tâm của chúng ta là do sự thiếu hoà hợp giữa phần lý trí và phần cảm xúc. Chúng ta thường rèn luyện thể chất và lý trí để vươn lên, để đối phó với mọi hiện tượng thiên nhiên và xã hội chung quanh. Nhưng khi có những mâu thuẫn nội tâm thì những sự rèn luyện ấy nhiều khi trở thành hoàn toàn vô ích và có khi còn có hại cho hạnh phúc của bản thân. 

Sự rèn luyện phần cảm xúc cũng như mọi sự rèn luyện khác, nghĩa là nói thì dễ nhưng làm thì dĩ nhiên là có rất nhiều khó khăn. Cái khó khăn nhất trong sự rèn luyện phần cảm xúc là chỉ có bản thân mình mới làm cho mình được. Sự giúp đỡ của người khác chỉ có thể tạo ra một ảnh hưởng nhỏ bé mà thôi. 

Nhưng việc mà ai cũng có thể làm được cho bản thân mình là tránh sự lãng quên những khả năng tiềm ẩn đó trong phần cảm xúc của não bộ. Chỉ cần ý thức về những khả năng tiềm tàng đó cũng có thể giúp cho chúng ta không bị mất những tài sản to lớn ấy, giúp chúng ta giải quyết mọi vấn đề một cách có tình có lý hơn, giúp chúng ta thấy được lối thoát khi đứng trước những trường hợp khó quyết định, một bên là lý trí, một bên là tình cảm.