Chồng giận thì vợ làm lành,
Cầm tay thủ thỉ rằng anh giận gì,
Giận gì anh cứ nói đi,
Muốn lấy vợ bé em thì lấy cho.

Lan, cô dâu đang vui vẻ, nghe thấy Bá dịch mấy câu trên, lầm bầm:

- Rõ là ông già lạc hậu, sống ở đây mười năm rồi mà chẳng chịu sống hòa hợp với nền văn hóa của dân bản xứ.

Robert, chú rể, thấy vợ có vẻ bực mình, bề ngoài làm như không hiểu lời dịch của Bá, nhưng trong lòng lại suy nghĩ:

"Mình lấy vợ Việt Nam, tụi nó càng lạc hậu thì mình càng có lợi. Bố mẹ vợ mình mỗi lần gặp mình thì chiều chuộng đủ thứ. Bây giờ Bá lại nói rằng mình giận thì vợ phải làm lành rồi đi kiếm vợ bé cho mình, số mình sướng thật. Chẳng bù với dân ở đây, lấy vợ phải chiều chuộng đủ thứ cũng không xong, lúc nào nó cũng sẵn sàng cắm sừng lên đầu mình".

Bách vừa nghe Bá dịch vừa cười. Nhìn vẻ mặt Bá hãnh diện về nền văn hóa "bốn ngàn năm văn hiến!", nhìn vẻ mặt của cô dâu vừa bực bội vừa xấu hổ vì ông bạn của bố mình, Bách thấy tội nghiệp cho cô dâu, tội nghiệp cho Bá phải "đầu thai kiếp khác trên trần thế". Nhìn vẻ mặt của Robert hơi giống thái độ mất dậy của bọn tây thuộc địa, Bách tự hỏi không biết mình có mắc bệnh "kỳ thị chủng tộc" hay không.

Bách đang suy nghĩ về những tai hại của sự giận hờn thì bỗng nhớ lại câu chuyện xẩy ra 17 năm về trước trong ngày đám cưới của Lan và Robert.

Giận hờn thì lại được người khác nuông chiều, hậu đãi hơn thì ai mà chẳng thích giả giận giả hờn !

Ngược dòng thời gian, Bách lại nhớ những ngày còn sống ở Việt Nam, những ngày mà đảng cộng sản còn đang ráo riết giáo dục căm thù cho quần chúng để làm cách mạng! Phải chăng căm thù có thể tạo nên sức mạnh bách chiến bách thắng?

Bách cũng nhớ lại bốn mươi năm trước, có lần đọc một tài liệu trong đó tác giả khuyên rằng muốn tránh sự sợ hãi trong hoàn cảnh khó khăn thì chúng ta cần nổi giận. Bản thân Bách cũng nhận thấy lời khuyên của tác giả đó đúng, sau khi ứng dụng vào bản thân mình nhiều lần.

Bách cũng nhớ lại nhiều hoàn cảnh trong đời sống thực tế, kẻ giận dữ làm cho mọi người chung quanh phải nhượng bộ!

Cũng có nhiều người cho rằng "giận hờn" là biểu hiện sự ngay thẳng đối với những hành động sai trái của người khác, chẳng hạn như họ cho rằng thấy hành động tội ác mà không tức giận thì không phải là người tốt!

Cũng có người cho rằng "giận hờn" là tốt nếu người ta giận hờn vì lòng "từ bi" hay vì "tinh thần trách nhiệm".

Trong các trận đấu thể thao, người ta cũng kích động căm hờn của các đội viên để tăng cường sức đấu tranh. Trong chiến tranh thì sự kích động căm hờn là một yếu tố tâm lý chiến vô cùng quan trọng.

Ngay trong các môi trường xã hội và gia đình, cũng có những người khuyến khích sự căm hờn đối với những người khác chủng tộc, khác tôn giáo, khác niềm tin v.v...

Biết bao nhiêu lý do khách quan làm cho con người dễ giận dễ hờn, làm cho con người coi sự giận hờn như một phản ứng tự nhiên đối với những kẻ gây phiền hà hay thiệt thòi quyền lợi của mình. Dần dần, tính giận hờn tiến sâu vào phần vô thức và phản ứng "giận hờn" của con người trở thành tự động không cần thông qua phần ý thức của não bộ, chẳng hạn như chỉ cần nhìn thấy lá cờ của kẻ thù, người ta có thể nổi giận liền, mặc dầu kẻ cầm lá cờ đó không phải là kẻ thù.

Nhưng một khi thói quen giận hờn đã in sâu vào phần vô thức của não bộ thì lúc đó "giận hờn" mới bắt đầu gây nên những tai hại không lường được cho người trong cuộc, nhất là đương sự lại ít khi ý thức được những tai hại đó.

Bách so sánh những cái lợi và những cái hại do sự giận hờn mang để xem có nên xóa bỏ hẳn sự giận hờn hay không.

Suy nghĩ về những cái hại, Bách thấy rằng khi giận hờn, người ta có thể:

- rơi vào cạm bẫy của kẻ khác. Trong cuộc sống hàng ngày, người nào hay giận hờn dễ bị người khác gài bẫy để trở thành trò hề trước đám đông, mất sáng suốt trong sự giải quyết mọi vấn đề khó khăn.

- lãng phí thì giờ hạnh phúc. Khi giận hờn, con người thường cảm thấy bực bội, khổ sở.

- thiếu sáng suốt, vì giận mất khôn. Khi giận hờn, con người thường phạm phải những lỗi lầm đáng tiếc vì sự thiếu sáng suốt của bản thân mình.

- hại sức khỏe, vì sự giận hờn có ảnh hưởng xấu trên thể chất, có thể làm giảm sự kháng cự của cơ thể chống lại bệnh tật. Cảm xúc giận hờn mãnh liệt có thể làm cho các bộ phận trong cơ thể tiết ra các độc tố có hại cho sức khỏe, cũng giống như cảm xúc lo âu tiết ra acid gây hại cho bao tử. Mỗi sự suy nghĩ, mỗi cảm xúc đều có thể tạo ra một phản ứng sinh lý, chẳng hạn như chỉ nghĩ đến chanh là con người có thể chẩy nước miếng. Vì vậy khi bị cảm xúc giận hờn ngự trị, hệ thống hóa học trong cơ thể sẽ hoàn toàn bị xáo trộn. Cảm xúc giận hờn luôn luôn thúc đẩy suốt ngày đêm để chúng ta phải đương đầu hoặc trốn chạy, không cho phép chúng ta được một phút thảnh thơi. Cảm xúc giận hờn lâu dài có thể tạo ra mọi thứ hỗn loạn về sinh lý chẳng hạn như mất ngủ, ác mộng, mệt mỏi, khó tập trung tư tưởng v.v... Nhiều chứng bệnh như huyết áp cao, nhức đầu kinh niên, loét bao tử và ngay cả bệnh tim có thể do sự giận hờn gây ra.

- thiếu văn minh, vì sự giận hờn có thể tạo ra các hành động thô tục, thiếu tế nhị.

- giảm uy tín của bản thân. Người ta có thể ngại tiếp xúc với kẻ hay giận hờn chứ không ai kính trọng, thần phục kẻ đó.

- sự thoái hóa về tinh thần cũng như về thể chất v.v....

- sự giận hờn ngăn cản sự sống vui tươi trong gia đình, biến không khí gia đình thành ngột ngạt.

- sự giận hờn làm con người sống xa cách với mọi người chung quanh.

- sự giận hờn có thể thúc đẩy con người bạo động, dùng bạo lực không cần thiết, thiếu văn minh.

- sự giận hờn có thể thúc đẩy con người phá hoại thay vì xây dựng.

- thiếu tình cảm đẹp.

- thiếu tình yêu.

- thiếu khoan dung đối với người khác.

- thiếu chính nghĩa.

- Khi giận hờn thì người ta không thể nào có hạnh phúc được. Sự giận hờn như ngọn lửa thiêu đốt tâm hồn, làm chết ngạt mọi cảm xúc khác, nhấn chìm con người vào sự cay đắng.

- V.v...

Trong quá khứ, Bách đã nhiều lần giận hờn. Bách đã từng nghĩ rằng sự nóng giận của mình là một tính tốt, chứng tỏ mình là người ngay thẳng nên thấy những gì ngang tai trái mắt thì phải giận để có thêm sức mạnh, để sáng suốt hơn trong sự tìm kiếm phương pháp giải quyết. Ðã nhiều lần, nhờ sự nóng giận, Bách nghĩ rằng mình đã làm cho người khác phải nể nang mình hơn, không dám phân biệt đối xử. Trong quan hệ đối với bạn bè thân thuộc, Bách cũng đã suy nghĩ sự nóng giận là cần thiết; ngay trong việc giáo dục con cái, Bách đã cho rằng sự nóng giận là những biện pháp kỷ luật cần thiết. Trong khi tìm biện pháp để giải quyết các vấn đề khó khăn, nan giải, Bách cũng đã nghĩ rằng sự nổi giận làm cho mình sáng suốt hơn, mạnh bạo hơn, dễ thành công hơn.

Nhưng bây giờ, trong khi Bách cố gắng tìm hiểu những cái tai hại do "giận hờn" gây ra thì Bách lại hoang mang không biết việc mình suy nghĩ trước kia có hoàn toàn là sai trái hay không. Bách nhớ lại mỗi lần giận vợ hay giận con, Bách thấy vô cùng đau khổ, ray rứt. Sự giận hờn như ngọn lửa tàn bạo thiêu đốt tâm hồn Bách. Mỗi khi giận những bạn bè, những người thân thuộc, những người đồng nghiệp, Bách cũng có cảm giác như tâm hồn mình bị xáo trộn, thể chất mệt mỏi, chán nản. Bách tự nhủ phải chăng những cái lợi và những cái hại của sự giận hờn luôn luôn bù trừ lẫn nhau?

Bách nhớ lại những ngày còn sống ở Việt Nam, thấy sách vở giáo khoa hệ tiểu học giáo dục căm thù người Mỹ, Bách đã vô cùng tuyệt vọng về bản chất thù hận của con người. Bây giờ sống ở nước ngoài, khi Bách đề cập tới vấn đề xóa bỏ giận hờn để thân tâm mình an lạc thì Bách bị những người quá khích cho là con người thiếu lập trường; đối với họ, không còn thù hận giận hờn thì không còn tinh thần đấu tranh theo kiểu đấu tranh của họ. Xét trường hợp cá nhân của mình thì Bách lại thấy khi không giận hờn, Bách vừa sáng suốt hơn, vừa dồi dào năng lực hơn để đấu tranh một cách hòa bình với bản thân mình, với xã hội chung quanh.

Bách cũng thường nghe người ta nói rằng: "tôn giáo nào cũng dậy con người làm điều thiện, tránh điều ác", nhưng cũng có lần một đồng nghiệp nói với Bách:

- Bạn thử nhận xét xem có phải những tội ác lớn nhất của loài người là do những tôn giáo gây ra không ?

Bách không trả lời, nhưng câu nói đó cũng làm Bách liên tưởng đến những cuộc chiến tranh tôn giáo, đến những thầy tu buôn thần bán thánh, đến những vụ án xâm phạm tình dục của các vị tu hành. Có người cho rằng con người cần có tôn giáo thì mới lương thiện được. Nhưng Bách suy nghĩ về bản thân mình, chẳng theo tôn giáo nào, nhưng lại thích làm điều thiện, thích làm "anh hùng không tên tuổi" vì mỗi khi Bách giúp được ai việc gì, làm được việc gì hữu ích cho người khác thì Bách cảm thấy trong lòng mình lâng lâng sảng khoái, chẳng cần ai mang ơn. Bách có cảm giác rằng mỗi hành động hướng thiện của mình đều được Trời tưởng thưởng hậu hỹ rồi, cần gì sự trả ơn của con người nữa.

Có lần Bách gặp Bá ở nhà một người quen, sau khi chào hỏi, Bách nói:

- Nghe nói anh mới xây dựng xong một cái chùa, phúc đức quá.

- Tôi đi chùa không phải để mong Phật độ đâu chú em, Bá trả lời một cách vô cùng tự tin, trước sự ngạc nhiên của Bách.

- Anh bây giờ các cháu đã trưởng thành cả, đã thành công, giầu có thì anh không cần Phật độ nữa chứ nhân gian thì ai ai đi chùa mà chả mong được Phật độ, Bách cố tìm cách trả lời.

- Tôi thấy thiên hạ toàn mê tín dị đoan, Bá nói tiếp. Tôi mà có phương tiện thì tôi lập tôn giáo mới "đạo Phật khoa học" để giúp đỡ mọi người tự giải thoát tâm hồn.

Bách thấy Bá là một ông già hơn bẩy mươi tuổi, không được tiếp thu nhiều nền khoa học tây phương, mà lại có tinh thần khoa học rất cao, nên trong lòng Bách rất là cảm phục.

Sau khi cân nhắc những cái lợi cái hại của sự "giận hờn", Bách thấy mình cần tìm những biện pháp thực tế để thay thế những cái lợi và đồng thời tìm những biện pháp để xóa bỏ những cái hại do "giận hờn" mang lại.

Sau khi phân tách những cái lợi do sự "giận hờn" mang lại, Bách nhận thấy những cái lợi đó đều có tính cách ngắn hạn và đồng thời mang lại những cái hại dài hạn, chẳng hạn như:

- nếu sự "giận hờn" làm cho người khác nuông chiều mình hơn thì chẳng qua đó chỉ là sự ấu trĩ, lạc hậu, ngăn cản sự phát triển tâm lý lành mạnh cho chính bản thân mình.

- nếu sự "giận hờn" làm cho người khác nể sợ mình hơn thì chắc chắn mọi người sẽ lặng lẽ xa lánh mình, và hạnh phúc con người lại cần sự niềm nở đón tiếp của người khác.

- nếu sự "giận hờn" làm cho người khác nhượng bộ thì chẳng qua đó chỉ là sự nhượng bộ rất ngắn hạn và sự trả đũa dài hạn sau này.

- nếu sự "giận hờn" làm cho mình đỡ sợ trong chốc lát thì chắc chắn sẽ tạo ra sự mệt mỏi thể chất và tinh thần ngay sau đó. Hơn nữa, người ta có thể dùng nhiều biện pháp khác hữu hiệu hơn nhiều để hóa giải cảm xúc "sợ hãi".

- nếu sự "giận hờn" làm cho mình tăng thêm sức mạnh thì sức mạnh đó có thể gây nên những tai hại lớn lao về sau vì giận mất khôn nên sức càng mạnh thì hậu quả càng thảm khốc.

- nếu sự "giận hờn" làm cho mình tưởng là biểu hiện sự ngay thẳng đối với những hành động sai trái của người khác thì đó chỉ sự lầm lạc về nhận thức mà thôi. Ðối với hành động sai trái của người khác thì hành động và lập trường đúng đắn mới là những phản ứng thích hợp.

- nếu sự "giận hờn" làm cho mình tưởng là vì lòng "từ bi" hay vì "tinh thần trách nhiệm" thì đó chẳng qua chỉ là sự lầm lạc về nhận thức mà thôi. Lòng "từ bi" và "tinh thần trách nhiệm" chỉ cần hành động để thực hiện chứ không cần giận hờn để đóng vai đạo đức giả!

- v.v...

Càng suy nghĩ về những cái lợi do sự "giận hờn" mang lại thì Bách càng thấy những cái lợi đó vừa ngắn hạn vừa ngầm chứa những cái hại lớn hơn.

Nhưng nhìn nhận sự chênh lệch rõ rệt giữa những cái lợi và những cái hại của sự "giận hờn" cũng vẫn chỉ là lý thuyết vì Bách cảm thấy sự "giận hờn" là một phản ứng tự nhiên của con người khi bị người khác khinh thường, miệt thị hay khi những quyền lợi vật chất, tinh thần của con người bị xâm phạm. Và như vậy thì sự loại bỏ những cái tai hại của sự "giận hờn" quả thật là muôn vàn khó khăn.

Dầu sao, nhận định được những cái hại của sự "giận hờn" cũng là bước đầu vô cùng quan trọng trong việc loại bỏ những cái hại đó. Bách áp dụng nhiều biện pháp để xóa bỏ giận hờn, chẳng hạn như phân tích lợi hại, thay đổi những niềm tin cố định, thay đổi diễn biến trong tư duy, vận động thể chất v.v...

Cũng có người cho rằng muốn xóa bỏ "giận hờn" thì chúng ta phải coi sự "giận hờn" như kẻ thù nguy hiểm. Nhưng Bách lại cho rằng đối với kẻ xấu cũng như đối với các tội phạm thì phải dùng luật pháp để trừng trị chứ chẳng cần phải coi họ là kẻ thù vì Bách nghĩ rằng nếu còn kẻ thù thì làm sao xóa bỏ "giận hờn" được.

Trong các biện pháp mà Bách sử dụng, thì sự "tha thứ" là biện pháp hữu hiệu nhất. Khi nuôi dưỡng giận hờn, tâm hồn con người tự tạo ra một bức tường vô hình giam hãm bản thân mình. Bức tường đó có thể trở thành nhà tù hành hạ tâm hồn người trong cuộc, không lúc nào được an lạc. Trong một buổi tiệc vui với bè bạn ở xa, Bách cũng bàn về việc tha thứ để xóa bỏ những cái hại do "giận hờn" mang lại.

- Nói thì dễ chứ làm thì em thấy không thực tế chút nào, Trang, em gái của bạn Bách bàn vào. Em mà thù hận thì em chỉ muốn làm cho kẻ thù thật đau khổ thì em mới sướng, chứ tha thứ thì chỉ thấy bực bội, không lối thoát.

Bách thấy mình bí không thể giải thích cho Trang được, đành phải im lặng. Bách thấy Trang nói cũng không phải là hoàn toàn vô lý vì đó chính là phản ứng tự nhiên của con người, nhất là đối với những người còn trẻ như Trang. Nhưng khi Bách quan sát những người lớn tuổi thì thấy cũng chẳng khác gì Trang, hay giận hờn, dễ thù hằn, và luôn luôn mong trả thù. Ngày xưa người ta còn nói "nằm gai nếm mật" để cho tâm trí lúc nào cũng nghĩ đến chuyện trả thù.

Nhưng khi so sánh cái sướng của sự trả thù và cái khổ khi chưa trả thù được thì Bách thấy một sự khác biệt vô cùng lớn lao. Khi trả thù được thì cái sướng vừa ngắn ngủi, vừa thấp kém, và sẽ đem lại sự nhỏ mọn của tâm hồn. Cái sướng của sự trả thù không thể nào so sánh được với những bực dọc lo âu uất hận khi chưa trả thù nổi. Hơn nữa, hành động trả thù lại thường:

- tạo thêm thù hận (lấy oán báo oán, oán oán chập chùng).

- lại thường thất bại nên những bực dọc lo âu uất hận lại tăng cường gấp bội để biến thành độc dược hủy hoại chính bản thân mình.

Trong khi đó:

- nếu kẻ thù là người tốt thì sự thù hằn của mình có thể hoàn toàn sai lạc, có thể vì hiểu lầm, có thể vì bản thân mình xấu chẳng hạn như do sự ghen tỵ v.v...

- nếu kẻ thù là tội phạm thì cần đưa ra pháp luật xét xử, việc mình tự cho phép thay thế pháp luật cũng là một tội.

Có lần Bá hỏi Bách:

- Chú đòi xóa bỏ mọi thù hận, như vậy mối thù mất nước chú cũng xóa hay sao? Khi đất nước bị ngoại xâm, chú cũng hòa hợp hòa giải với kẻ cướp hay sao?

- Anh hiểu lầm ý em rồi, Bách bình tĩnh trả lời. Em luôn luôn chủ trương sống là đấu tranh, nhưng sự đấu tranh gay go nhất lại là sự đấu tranh với chính bản thân mình. Sự đấu tranh chống kẻ xâm lược cũng có thể dùng những biện pháp hòa bình để tiết kiệm xương máu của nhân dân. Sự sử dụng vũ khí cũng giống như sự sử dụng pháp luật đối với kẻ tội phạm, chúng ta chỉ nên sử dụng khi cần thiết. Nếu vũ lực của kẻ địch quá mạnh thì các biện pháp hòa bình lại càng cần thiết hơn, vì chiến thắng cuối cùng lại ở mặt trận văn hóa, "kẻ cai trị mà trình độ văn hóa thấp hơn thì sẽ bị kẻ bị trị đồng hóa" là một quy luật khách quan chứ không phải là ý kiến cá nhân của em đâu anh Bá ạ.

Ai chẳng biết rằng "tha thứ" là một biện pháp hữu hiệu nhất để xóa bỏ "giận hờn", nhưng sự tha thứ đòi hỏi một sự đấu tranh với bản thân khá gay gắt. Vì vậy ngay những sự kêu gọi tha thứ của các tôn giáo cũng không mấy hữu hiệu vì con người thường lầm lẫn sự tha thứ là một sự nhượng bộ đối với kẻ xấu, một sự khuyến khích kẻ xấu tiếp tục việc làm tội lỗi. Trong cuộc đấu tranh với chính bản thân mình, để có thể tha thứ tất cả, Bách luôn luôn phải tự nhắc nhở mình:

- Tha thứ cho kẻ khác không phải là vì họ mà là vì chính bản thân mình. Chỉ có sự tha thứ mới đem lại cho mình sức mạnh để tự giải thoát khỏi "bức tường uất hận" bao vây quanh tâm hồn mình. Khi tha thứ cho kẻ khác, chúng ta không giải thoát họ mà là giải thoát cho chính chúng ta.

- Tha thứ mang lại cho chúng ta sức mạnh để góp phần cho luật pháp và chính nghĩa ngăn cản hành động xấu trong tương lai của bọn tội phạm, để bảo vệ bản thân mình và đồng loại.

- Tha thứ đem lại cho chúng ta phép nhiệm mầu để hàn gắn mọi vết thương trong tâm hồn, để chúng ta sống tươi vui hạnh phúc.

- Tha thứ không phải là làm phúc cho kẻ khác mà là làm phúc cho chính bản thân mình vì "tha thứ" là cánh cửa duy nhất của tâm hồn để chúng ta thoát ra khỏi nhà tù của thù hận, của đau thương.