Ngụ ngôn «những
người mù rờ voi» của Đức Phật, hầu như ai cũng biết.
Những người mù này cùng nói chuyện về con voi, ông nào cũng
lấy làm lạ khi nghe những người mù khác tả con voi khác
hẳn với kinh nghiệm của mình, nên ai cũng cho rằng những
người kia bịa chuyện, nói láo. Ông mù nào cũng đều đã
tận tay mình rờ vào con voi nên ông nào cũng quả quyết
cái biết của mình về con voi là chân thực, nên quyết bảo
vệ cho bằng được cái biết của mình. Kết quả là họ
đánh nhau sứt đầu chảy máu. Những người sáng mắt ở
ngoài cuộc đều thấy rằng ông mù nào cũng đúng, nhưng chẳng
ông nào biết được con voi cách toàn diện.
Tình cảnh như vậy vẫn
thường xảy ra trong rất nhiều lãnh vực của đời sống,
đặc biệt trong lãnh vực chính trị. Cùng theo đuổi một
mục đích chính trị như nhau, nhưng mỗi người nhận định
vấn đề mỗi khác, mỗi tổ chức nhìn thời cuộc mỗi cách.
Ai cũng cho nhận định của mình là đúng và có khuynh hướng
cho những nhận định khác với mình là sai, là bịa chuyện.
Nhiều người còn nặng lời với những người có quan điểm
khác với mình, cho rằng họ ngu xuẩn, dối trá, thậm chí
chụp mũ họ là phe địch. Kết quả là sát phạt nhau lỗ
đầu sứt trán. Khi hành động như thế, ai cũng cho mình là
đúng, là làm vì thiện chí, vì lương tâm, vì lòng thành với
quốc gia dân tộc.
Trước một cái dĩa
hay cái chén, kẻ bảo nó lồi, người lại nói nó
lõm. Sao vậy? Vì mỗi người nhìn từ một góc độ khác
nhau: người thấy mặt ngửa, kẻ thấy mặt úp. Trước một
sự vật, có hàng trăm vị thế khác nhau để nhìn vào sự
vật ấy: từ phải, từ trái, từ trước, từ sau, từ trên,
từ dưới, và từ rất nhiều vị thế khác ở giữa những
vị thế chính ấy. Những cái thấy từ những cái nhìn ấy
thường khác nhau, có những khi ngược hẳn nhau như trường
hợp trước cái chén hay cái dĩa, kẻ nói lồi người nói
lõm. Bảo người này đúng, người kia sai thì có thể là chưa
thấy được toàn diện sự vật.
Đã thấy khác nhau, ắt
phải quan niệm, suy nghĩ và hành động khác nhau. Bắt mọi
người phải thấy giống mình, suy nghĩ và hành động giống
mình là chuyện hết sức phi lý, dễ dẫn tới ẩu đả, sát
phạt, thù hận nhau.
Nhìn vào vũ trụ với
vô số loại hữu thể khác nhau, mỗi loại lại có hàng ngàn
thứ khác nhau, mỗi thứ lại có hàng triệu cá thể khác biệt
nhau, ta sẽ nhận ra sự khác biệt là lẽ tự nhiên trong
vũ trụ. Cũng thế, trong xã hội, cách riêng trong lãnh vực
chính trị, sự khác biệt về quan niệm, cách suy nghĩ , cách
nhìn vấn đề và đường lối hành động giữa người này
với người kia là chuyện tất yếu và tự nhiên. Có thấu
hiểu như thế ta mới dễ dàng chấp nhận và “cho phép”
người khác được nghĩ khác, chủ trương khác, hành động
khác hoặc có đường lối khác với mình. Đó chính là tinh
thần đa nguyên -mà rất nhiều người đang kiên quyết đấu
tranh để đạt tới- nó ngược hẳn với tinh thần độc tài,
độc đoán. Có chấp nhận khác biệt thì đời sống chung
trong gia đình cũng như ngoài xã hội mới vui vẻ, hạnh phúc,
hài hòa và đoàn kết. Không chấp nhận khác biệt sẽ phát
sinh đủ mọi rắc rối, chia rẽ, đánh phá lẫn nhau.
Sự khác biệt nhau trong
xã hội rất dễ hiểu:
− Mỗi người được
sinh ra trong những môi trường, hoàn cảnh khác nhau, bởi những
cha mẹ khác nhau, có những khuynh hướng bẩm sinh khác nhau,
được giáo dục theo những phương hướng khác nhau, và trong
quá trình sống có những kinh nghiệm và hiểu biết khác nhau…
− Sự hiểu biết của
người ta cũng rất khác nhau: người biết 100 điều, kẻ biết
500, kẻ khác nữa biết 1000 điều. Làm sao suy nghĩ giống nhau
được? Giữa những người chỉ biết 100 điều, thì 100 điều
của người này khó mà giống với 100 điều của người kia.
Khác nhau như vậy, làm sao quan niệm giống nhau được? Quan
niệm đã khác nhau, làm sao chủ trương hay đường lối giống
nhau được?
Ngay nơi một người,
khi biết 100 điều thì suy nghĩ thế này, khôn ngoan kiểu này;
nhưng khi biết 200 điều thì lại suy nghĩ thế khác, khôn ngoan
kiểu khác. Nhiều trường hợp, chỉ cần biết thêm một điều
nào đó, lập tức ta thay đổi cách suy nghĩ và quyết định
cách khác ngay. Nhiều trường hợp ta thay đổi ý kiến hết
sức dễ dàng, nhanh chóng, và cho rằng ý kiến cũ của mình
là sai. Khi nhỏ ta nghĩ một đằng, khi lớn ta nghĩ đằng khác.
Lúc nghèo, ta nghĩ thế này là đúng; khi giàu, ta lại nghĩ
khác và cho rằng lúc trước mình đã nghĩ sai. Ngay cả những
tập thể lớn như những đảng phái chính trị, các tôn giáo,
thậm chí cả nhân loại, cũng có khi thay đổi quan niệm, nghĩa
là nhận ra quan niệm cũ của mình là sai hoặc không thích
hợp nữa. Thế nhưng lạ thay, khi đưa ra một ý kiến hay lập
trường nào đó, tự nhiên ta có khuynh hướng bảo vệ nó
đến cùng, làm như nó không thể sai hay không thể thay đổi.
Ai phản bác ta thì ta nổi sùng lên.
Quan niệm và lập trường
khác biệt nhau thường tạo nên xung đột, tranh cãi. Đó là
chuyện rất thường tình. Vấn đề là cách nhìn và cách giải
quyết những khác biệt hay xung đột ấy có khôn ngoan và mềm
dẻo hay không, có dùng phương tiện ôn hòa để giải quyết
hay không.
Điều khá lạ lùng và
phi lý nơi nhiều dân tộc là: dẫu chỉ khác biệt nhau trên
bình diện ý tưởng, lập trường là người ta đã loại trừ
nhau, không thể hợp tác với nhau, thậm chí còn coi nhau như
thù địch. Nếu có xung đột và mâu thuẫn về quyền lợi,
hẳn nhiên chiến tranh sẽ xẩy ra rất tàn khốc. Những dân
tộc này quả khó mà xây dựng được một thể chế dân chủ
đa nguyên, khó mà có được hòa bình lâu dài.
Thật ra, Trời sinh ra
con người khác biệt nhau để họ cần lẫn nhau, bổ túc cho
nhau, để từ đó yêu thương và hợp tác với nhau. Trong gia
đình, người cha và người mẹ nhờ có cách nhìn khác nhau,
quan niệm khác nhau, khuynh hướng khác nhau mà bổ túc lẫn
nhau trong việc nuôi con và chăm sóc gia đình. Nhưng nếu không
khôn khéo thì sự khác biệt ấy lại là cớ sinh ra bất hòa
trong gia đình.
Cách lý tưởng và khôn
ngoan để giải quyết xung đột và mâu thuẫn do khác biệt
nhau là đối thoại. Đối thoại để hiểu nhau, để nhận
ra sự hữu lý của nhau, khả năng bổ túc lẫn nhau, và cùng
tìm ra một giải pháp có lợi cho cả đôi bên. Nếu cứ giải
quyết bằng cách tránh xa nhau, loại trừ hay tiêu diệt nhau,
thì cả hai bên đều bị thiệt hại.
Trong cuộc đấu tranh
chống độc tài cộng sản hiện nay, việc vượt lên trên
những khác biệt của nhau để thấy được cái toàn diện
là tổng thể những khác biệt ấy, để thấy được sự
cần thiết phải hợp tác hầu bổ túc cho nhau là yếu tố
tối cần thiết để có sức mạnh tổng hợp hầu đi đến
thành công.
Houston, 23-3-2011.
Nguyễn Chính Kết
