Ngày 1 tháng 2 năm 2011

H,

Còn 5 hôm nữa là đến ngày giỗ cố Tổng thống Trần Văn Hương, Cụ qua đời ngày mùng 3 Tết năm Tân Dậu [1982]. Thư Cho Con kỳ này xin được ghi lại các bài học Giáo Già đã may mắn học được nơi Cụ thay nén nhang tưởng niệm năm thứ 29 ngày qua đời của vị Tổng thống dân cử cuối cùng của Việt Nam Công Hòa.

Ðến nơi, trời chưa đứng bóng, chọn một bàn thấp lè tè, kê khuất sau một gốc cây lớn, ngồi xuống, rồi lớn tiếng kêu cô chủ quán ‘cho hai ly cà phê đen nhỏ và hai điếu thuốc Hoa Mai.’ Trong lúc chờ đợi cô chủ quán pha cà phê, tôi cất tiếng hỏi S.:

-Cụ mất lúc nào?

-Hôm qua. Hồi sáng sớm, anh Ð. đạp xe đến nhà cho tôi hay, rồi hối hả đạp xe đi, như sợ có người theo dõi. Tôi hỏi vói theo thì anh Ð. cho biết là tối hôm qua anh T. đến nhà anh cho hay tin Cu mất, cũng lật đật bỏ đi... Tôi không kịp hỏi gì hết...

Cô chủ quán mang cà phê tới. Chúng tôi ngừng nói, nhìn nhau. Cô ta nhìn tôi, thoáng chút ranh mảnh, nói:

-Hai Thầy cứ tự nhiên nói chuyện. Không có gì phải ngại!

Tôi ngước mắt nhìn cô, ngạc nhiên hỏi:

-Cô muốn nói chúng tôi ngại điều chi?

Chút ranh mảnh thoáng hiện trên mắt cô chuyển vội sang nụ cười, cũng không kém phần ranh mảnh. Cô đáp:

-Ngại em nghe và ngại người khác nghe chuyện hai Thầy vừa nói về người mới chết hôm qua.

Cả hai, tôi và S., ngước mắt nhìn cô, như muốn hỏi: ‘Sao cô biết.’ Chưa kịp lên tiếng thì nghe cô nói tiếp:

-Em chưa biết người đó là ai; nhưng xem cách nói chuyện của hai Thầy, và chuyện phải mang ra bàn cà phê ở lề đường để nói như thế nầy, thì em chắc phải là chuyện quan trọng, hai Thầy không muốn cho... lối xóm nghe!

Tôi nhìn thẳng vào mắt cô. Cô cũng đăm đăm nhìn tôi... Tôi bật cười, hỏi:

-Nói chuyện người chết thì có gì đâu phải ngại. Ở đâu cũng có người chết. Ở đâu cũng nói được. Ở đời ai không chết.

Cô chủ quán đưa tay lên như muốn ngăn không cho tôi nói tiếp, và muốn lên tiếng nói gì đó, nhưng lại thôi, im lặng nhìn tôi như muốn nghe tôi nói tiếp. Tôi tiếp lời:

-Xin lỗi cô, tôi có hơi đường đột. Có sống phải có chết. Có người chết tất nhiên có người nói chuyện về người chết. Ai cũng có thể nói chuyện về cái chết và người chết. Có luật lệ nào cấm nói chuyện người chết đâu. Không có người chết thì các tiệm bán hòm, như nhà quàn ‘Tô Bia,’ làm sao sống được.

Cô lập nghiêm nhìn S., rồi quay lại nhìn tôi, mỉm cười:

-Em không biết Thầy nầy là ai. Nhưng em biết Thầy. Em đoán chắc cái chuyện người chết mà hai Thầy vừa nói đó có tầm quan trọng mà hai Thầy không muốn cho người khác biết.

Tự nhiên tôi bị đẩy ra khỏi câu chuyện Cụ Hương vừa qua đời, bị đẩy ra ngoài sự nôn nả muốn nghe thêm các chi tiết liên quan đến tin Người vừa mất, nhìn thẳng vào mắt cô chủ quán, nói:

-Ơ hay! Tự dưng cô nói chuyện tôi không hiểu gì hết. Sao lại gọi chúng tôi bằng Thầy. Cô nói cô biết tôi, nhưng xin lỗi, tôi không được biết cô.

Thấy tình hình có vẻ hơi căng thẳng, không đợi cô trả lời, tôi tiếp lời với chút bông đùa:

-Chuyện biết nhau một chiều như con đường ‘Công Lý’ ở trước tòa án có vẻ nguy hiểm quá!... Chuyện người sống mất hết việc làm, mất cơm ngon, áo đẹp rồi mất luôn cơm no, áo ấm, mất nhà cửa, mất bà con, mất bạn bè... khiến không ai dám nói tới chuyện sống đã đành, tới chuyện chết cũng không nói được nói nữa thì...

Tôi chợt ngưng nói, lặng lẽ nhìn cô chủ quán, chờ đợi nghe cô lên tiếng. Cô thôi mỉm cười, mắt thoáng chút buồn xa xăm:

-Em không đùa với Thầy đâu. Không phải chuyện quen biết một chiều đâu. Thầy quên em, chớ em không quên Thầy. Thầy quên trò là chuyện thường, nhưng phần lớn trò không quên Thầy, nhứt là với những vị Thầy có nhiều nét đặc biệt... như Thầy.

Cô ngừng nói, cúi xuống, đưa tay cầm muỗng khuấy nhẹ ly cà phê trước mặt tôi, chăm chăm nhìn tôi đang nhìn lên, xin phép ngồi xuống, rồi nói nhỏ:

-Thầy quên, em nhắc Thầy nhớ. Em là M, H.M., thường ngồi ở đầu bàn, cạnh lối đi giữa giảng đường rộng minh mông, nhưng chật ních sinh viên. Em chỉ học với Thầy ở ‘Ðại học Minh Trí’ có mấy tháng thì ‘sập tiệm.’ Ngày 30/4/1975 nghe tin Ông Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng, cả nhà em hoang mang vô cùng. Sáng hôm sau, tụi em vô trường, thấy không khí khác lạ hẳn. Thầy đâu không thấy, sinh viên cũng không có mấy đứa nhốn nháo hỏi nhau những câu không ai trả lời được. Gom hết những câu hỏi, và vài câu trả lời hiếm hoi, tụi em được biết Thầy Khoa trưởng đang bận bên Công ty B.G.I.; Thầy Phó Khoa trưởng đã bỏ chạy trước rồi. Còn Thầy là Phụ tá, chắc kẹt lo chuyện bàn giao ở TÐC.

Nghe đến đây, nghĩ chuyện không có gì phải lo lắng lắm, tôi ngạc nhiên hỏi:

-Sao cô rành quá vậy?

Cô thong thả đáp, tuy lời còn có chút cung kính, nhưng cử chỉ biểu lộ cho thấy hình như cô đang nói với một người bạn thân nào đó, chớ không phải nói với ông Thầy cũ:

-Em nghe mỗi người kể một chút, rồi gom lại. Nhưng có điều em biết không đúng là Thầy lúc đó không còn làm ở TÐC nữa. Thầy đổi về đâu không ai biết.

Tôi chận lời cô:

-Sau đó tôi có đến trường; và mấy ngày sau, ký giấy bàn giao cho ‘người ta’ hết rồi.

-Phải. Cả trường còn lại mình Thầy có trách nhiệm. Thầy không giao thì ai ở đó mà giao trường cho họ. Xong việc, Thầy cũng đi mất.

-Tôi còn ở đây chớ đi đâu mà mất.

-Phải, Thầy đi, nhưng không mất. Hôm đó em có mặt ở trường, cùng mấy đứa bạn lảng vảng đi qua đi lại sân trước... Sau khi thấy người mặc áo chemise trắng trở màu cháo lòng, nhăn nheo, bỏ ngoài quần màu phân ngựa cũng nhăn nheo, chân mang dép râu, bước lên chiếc xe lạ, ra về, thì tụi em tràn vào phòng Thầy, hỏi Thầy những điều chúng em chờ biết.

Cô ngừng nói. Tôi và S. chăm chú chờ nghe cô kể tiếp. Cô thong thả đưa bàn tay phải trắng mịn, cổ tay tròn mềm, năm ngón thon dài, móng cắt ngằn, cầm cái muổng bằng nhôm nhỏ, khuấy nhẹ ly cà phê đen còn phân nửa, để trước mặt tôi, như một thói quen dễ thương, vì có còn chút đường nào đọng dưới đáy ly đâu mà khuấy, nói tiếp:

-Hình như hôm đó Thầy không được bình tĩnh lắm. Thầy cho biết tất cả được ‘người ta’ cho chuyển qua Trường Luật, các em chờ qua bên đó học tiếp. Phần Thầy phải chờ quyết định của ‘cách mạng’ không biết tới chừng nào mới có. Do đó, coi như Thầy ‘mất dạy.’

Cô ngừng nói, ranh mảnh nghiêng đầu nhìn tôi một lúc, rồi mới kể tiếp:

-Thầy có vẻ mất bình tĩnh mà vẫn nói ‘tếu’ được. Em nghe vui vui vì hai tiếng ‘mất dạy’ của Thầy. Buồn lo đủ thứ, nát cả ruột gan, mà Thầy cũng đùa được. Em hỏi tiếp Thầy: “Nếu tụi em không qua Trường Luật học tiếp thì sao?” Lưỡng lự nhìn tụi em một lúc, Thầy chợt mỉm cười nói tiếp: “Nếu mấy em không qua đó học thì coi như mấy em... 'thất học'....”

Hình như có ý muốn cho tôi có thời gian nhớ lại câu nói sau cùng đó, cô ngừng lại một lúc, rồi mới kể tiếp:

-Em chưng hửng khi nghe Thầy nói câu nói đó. Em thật không ngờ. Trong hoàn cảnh vô cùng đặc biệt lúc đó mà Thầy lại có thể phát kiến ra lối dụng ngữ độc đáo như vậy. Bây giờ, ngồi đây, nghĩ lại chuyện ‘Thầy mất dạy, Trò thất học’ em nghe xót xa, cay đắng lạ lùng.

Có người khách mới đến, H.M. ngừng kể, đứng dậy, quay lưng đi lại xe cà phê, nói:

-Hai Thầy cứ tự nhiên nói chuyện... người chết, em lo chuyện em.

Trở lại chuyện Cụ Hương vừa qua đời, tôi dè dặt hỏi S.:

-Anh không biết Cụ mất lúc nào và hiện cảnh sống gia đình Cụ ra sao?

-Lâu rồi tôi không được tin Cụ, cho đến sáng nay... Lúc nãy tôi quên kể thêm chút chi tiết quan trọng, là lúc quay lưng đi anh Ð. có khuyên tôi đừng đến dự đám táng, vì bọn ‘nó’ đông lắm, đừng để bọn ‘nó’ lưu ý mà thêm phiền, phiền người đi đám và phiền cả gia đình Cụ.

-Bạn anh khuyên như vậy, mà anh có tính nghe lời nó không?

-Ðột ngột quá. Tôi chưa biết xử trí ra sao nữa. Anh nghĩ thế nào? Nên đi hay không nên đi? Ai cũng biết là có mặt mình hay không có mặt mình đám táng chắc cũng vậy thôi. Xét chung chắc không có mặt mình gia đình Cụ đỡ phiền phức hơn. Phần mình không biết thì thôi, chớ biết mà không đến thì lòng mình không yên, mà đến thì ai đoán được hậu quả sẽ như thế nào, thân mình đang sợ công an mà chường mặt ra chỗ đầy công an, chìm nổi đủ loại, chẳng khác nào giởn mặt với chủ ngục, giởn mặt với tử thần... Còn anh, anh nghĩ như thế nào? Phần tôi, để đó tính sau. Riêng phần anh, tôi dứt khoát khuyên anh không nên đi. Bọn ‘nó’ lưu ý anh nhiều lắm.

-Sao anh biết?

S. nhỏ giọng trả lời:

-Trong nhiều cuộc đàm luận, thỉnh thoảng có người nhắc đến tên anh với nhiều nghi vấn lắm, nhứt là họ thấy anh không bị ở tù ‘cải tạo’ như các đồng nghiệp của anh. Ở Sài Gòn ố Chợ Lớn nầy hầu như thành phần nào cũng có ít nhiều người biết đến anh, vì anh thường có bài viết đăng trên báo Việt lẫn báo Tàu.

Tôi ngơ ngác nhìn S., thoáng chút ngạc nhiên về câu anh vừa nói, hỏi nhỏ:

-Ai nói với anh như vậy?

-Cần gì phải có người nói mới biết. Trong số những người quen với tôi có người chưa từng bao giờ gặp anh, nhưng khi nói về anh, có chuyện họ còn muốn rành hơn tôi nữa. Tôi nghe nói, trong một bữa ăn ở Chợ Lớn, một thương gia có tiếng tăm, nêu câu hỏi: “Không biết có phải anh là cháu của Trần Văn Trà hay không mà khỏi bị đi 'cải tạo'?...”

-Tôi có nghe mấy người kể lại chuyện nầy. Nhưng chuyện có gì quan trọng đâu?

S. nhìn ra đường, nói tiếp:

-Một lần khác, nghe nói có một cán bộ Bảo vệ Chánh trị thắc mắc về vị trí của anh ở TÐC, mà nó nói là ‘nhân dân phản ánh’ ít nhứt cấp bực của anh phải tương đương với ‘đại tá hay trung tá’ mà sao anh không đi ‘cải tạo.’ Hình như ‘nó’ có tới nhà anh, hỏi qua lý lịch của anh, và anh đã xuất trình cho nó xem các loại giấy tờ chứng minh anh là một nhà giáo, nên không bị ‘tập trung cải tạo.’ Nó có vẻ không tin, nhưng chưa tìm được cách làm khó anh.

-Anh nói hơi nhiều đó. Anh có ý ngăn không muốn tôi đến dự đám táng của Cụ thì tôi không đi. Nói nhiều quá coi chừng có người khác nghe không tiện.

Vừa lúc đó, H.M., cô chủ quán, quay lại bàn, tự nhiên kéo ghế ngồi cạnh tôi, nói:

-Một lần nữa xin Thầy cho phép em ngồi. Thầy đừng ngại. Em nghe và biết chuyện Thầy tiện hơn là không nghe, không biết!

S. trở thế ngồi, hình như cho đỡ mỏi, nhưng chủ đích là để ngay chân khều nhẹ chân tôi. Tôi giả bộ như không biết. H.M. ranh mảnh nhìn tôi, nói:

-Thầy đừng rầy và trách em tò mò. Thầy không nhớ em, nhưng em nhớ Thầy rất rõ. Trước đây, em với mấy đứa bạn trong lớp thường thắc mắc nhiều về Thầy, mà không biết hỏi ai. Hình như Thầy biết nhiều người và nhiều việc quan trọng liên quan đến chánh quyền và giới kinh tế tài chánh, cả một số người hoạt động chánh trị rất đặc biệt; vì những chuyện Thầy nói và những điều Thầy dùng làm thí dụ trong các bài giảng nghe hợp với thời cuộc lắm.

-Thôi bỏ qua chuyện đó đi. Quên hết đi. Ðừng nhớ lại và cũng đừng biết thêm gì nữa. Ðổi đời rồi. Em phải biết rằng nếu có vài việc làm nào đó của tôi trong quá khứ được coi là ‘đặc biệt’ thì cái ‘đặc biệt ngày cũ đó bây giờ có thể là hiểm họa.’

Ðang ngồi đối diện trước mặt tôi, S. chồm tới một chút, chen lời:

-Tôi xin lỗi anh, đã lỡ lời. Xin anh và cô chủ quán bỏ qua hết đi. Thôi mình đi. Nhờ cô M. tính tiền và đừng để ý đến chuyện chúng tôi nói nãy giờ.

H.M. đứng dậy nhìn S. nói:

-Em không dám tính tiền đâu. Hai ly cà phê hôm nay và mấy điếu thuốc Hoa Mai xin hai Thầy cho em được mời.

S. lục túi áo lấy mấy đồng tiền để lên mặt bàn, cầm cái ly đã cạn cà phê, gần hết nước trà lợt, còn chút cặn màu đen đậm lẫn xác trà màu vàng tái, dằn lên, nhìn H.M., không nói. H.M. cúi xuống cầm cái ly lên, để qua một bên, lấy mấy đồng tiền giấy trao lại cho S., nói:

-Thầy cất đi. Em không lấy đâu. Xin Thầy cho em được mời hai Thầy. Ðừng để đó có người đi qua để ý không tiện.

H.M. quay sang nhìn tôi cất giọng đùa vui, cầu cứu:

-Thầy nói giùm em một tiếng đi! Thầy nói bây giờ em ‘thất học’ nhưng ngày trước em có học với Thầy. Nó khiến em phải mời hai Thầy. Em sẽ không yên lòng khi gặp được Thầy mà không mời được Thầy ly cà phê nhỏ với vài điếu thuốc lá nội hóa, từ cái xe cà phê nhỏ của em. Phần Thầy, Thầy nói bây giờ Thầy ‘mất dạy,’ nhưng ngày trước Thầy có dạy em, em chịu ơn Thầy. Bây giờ, tình cờ gặp lại Thầy, ly cà phê nhỏ với vài điếu thuốc lá giá chẳng đáng bao nhiêu, em mời thầy để thay lời cám ơn, chẳng lẽ Thầy không nhận. Ðừng hẹp lòng với em.

S. lại khều chân tôi. Ðoán chừng anh muốn rời bàn ra đi, nên tôi nhìn anh, nói:

-Thôi! Anh chiều ý cô học trò cũ của tôi đi. Mới sáng được uống cà phê ‘chùa’ cũng là một cái thú... nghe mùi ‘nhang’ thoang thoảng trong chút cà phê vừa ợ ra khỏi cổ.

H.M. nhìn tôi, khẻ nheo con mắt có đuôi, nói theo tiếng cười:

-Em cám ơn Thầy. Thầy cứ đùa hoài. Lúc nào Thầy cũng đùa được. Hồi trước em thích học giờ Thầy có lẽ nhờ chút ‘tếu’ của Thầy trong các dẫn dụ rải rác khắp bài giảng... Bây giờ, xin cho em được có chút “Tếu” theo Thầy, cứ coi đây như ngôi “Chùa Nhỏ” của “Thầy-Trò”... Trước khi đi, xin thầy cho em một ân huệ. Thầy nhớ đừng đi dự đám táng người mới qua đời đó nghe Thầy!

Hoạt cảnh hơn 15 năm trước chợt hiện về, khi tôi được mời tham dự lễ giỗ Cụ Hương, tại nhà hàng Phú Lâm, San Jose, Bắc California, Hoa Kỳ, ngày 15 tháng 3 năm 1998.

Trên đường đến lễ giỗ, tôi ngậm ngùi nhớ lại ngày Cụ qua đời, mấy ngày ngắn ngủi sau Tết nguyên đán. Hôm đó, tôi đã nghe lời lời S. và cô sinh viên cũ nên không đến dự đám táng Cụ, để tránh những phiền phức có thể xảy ra, nguy hiểm cho bản thân tôi, và có thể gây phiền lụy cho tang gia. Sau đó, nghe thuật lại, không khí đám táng rất nặng nề. Công an bảo vệ chánh trị dầy đặc ở cả vòng trong lẫn vòng ngoài. Khách đến dự có rất nhiều người tang gia không quen, không biết mặt, và cũng không nhận diện được thuộc thành phần xã hội nào.

Có một số người, nghĩ mình không có gì để phải sợ công an chụp hình hay theo dõi, đến tham dự đám táng, khi về kể lại cho bạn bè nghe, xác nhận rằng họ thấy có rất ít người quen hơn kẻ lạ, và người đi dự với sắc mặt hầu như lúc nào cũng căng thẳng, ít trò chuyện với nhau, như hoạt cảnh thường xảy ra ở một số đám táng khác. Ða số đều lặng lẽ ra về, sau khi thắp nhang, lạy trước linh cửu Cụ, nói vài lời chia buồn với tang gia. Ít có người ngồi nán lại, và nếu có người nán lại thì cũng chẳng phải để trò chuyện với nhau theo thói thường, Họ sợ những lời họ thốt ra, những câu chuyện họ kể, có thể gây nên chuyện phiền phức cho họ, có khi bị bắt bỏ tù, mà chính nạn nhơn không biết đã phạm tội gì. Họ thường lấm lét nhìn ngang ngó dọc một lúc rồi lặng lẽ ra về. Thỉnh thoảng cũng có người đến chào từ giả tang gia...

Và hôm nay, cũng nhơn ngày giỗ Cụ, ngậm ngùi nhớ lại 29 năm trước, xót xa hình dung về đám táng khá đặc biệt của một con người ngoại hạng, tôi nghe cay đắng nặng lòng. Tôi không hiểu phận số cay nghiệt nào Trời dành cho Cụ khiến mỗi lần Cụ xuất hiện trên chánh trường là mỗi lần đất nước bước vào một biến cố trọng đại. Hay đúng hơn, khi đất nước bước vào một biến cố trọng đại, những người đương nhiệm lãnh đạo quốc gia lúng túng mời Cụ ra gánh vác việc nước đỡ đòn cho họ.

Lần bước trở về quá khứ của hơn 85 năm trước...

◘ Năm 1926, khi Cụ tốt nghiệp Trường Cao đăng Sư Phạm và được bổ nhiệm về dạy ở Trường Trung học Mỹ Tho thì tôi chưa chào đời.

◘ Tháng 8 năm 1945, Cụ bước vào cuộc chiến giành độc lập cho dân tộc Việt Nam trong tư thế của một người lãnh đạo Ủy ban Hành chánh Kháng chiến tỉnh Tây Ninh, nơi Cụ được Chánh quyền Pháp bổ nhiệm làm Thanh tra Học chánh. Ðến khi Pháp tái chiếm tỉnh này Cụ đưa đoàn quân dưới quyền rút vào Ðồng Tháp Mười tiếp tục kháng chiến.

◘ Năm 1946-1947, Cộng sản Việt Nam âm thầm dùng nhiều thủ đoạn độc hại thanh toán các người không theo chúng, đặc biệt là các đảng phái Quốc gia, để độc quyền tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp bằng tà đạo, khiến cuộc kháng chiến càng lúc càng trở nên quyết liệt và đẫm máu hơn, máu của những người theo Pháp và máu của cả những người yêu nước chống Pháp, nhưng không theo cộng sản, Cụ giải tán đoàn quân do Cụ trực tiếp chỉ huy, để trở về thành như người đi giữa hai lằn đạn.

◘ Cụ giã từ kháng chiến, nơi Cụ có thể bị bách hại, nếu tiếp tục ở lại, như một số trí thức khác cùng cảnh ngộ; và sau đó Cụ cũng không hợp tác với Pháp, kẻ đang cai trị và đàn áp, bốc lột dân Việt, từng khiến Cụ từ bỏ mọi bổng lộc để chống lại. Cụ chấp nhận lao động khổ cực để kiếm sống qua ngày, chấp nhận cuộc sống của người dân bình thường, mưu sinh bằng công sức lao động cực nhọc của mình.

◘ Ðến năm 1955, Cụ nhận lời mời của Thủ tướng Ngô Ðình Diệm ra là Ðô trưởng Sài Gòn Chợ Lớn lần thứ nhứt, khi chánh phủ cần có một nhơn sĩ trí thức Miền Nam có uy tín, và nhiều khả năng ổn định tình thế đang rất phức tạp, âm ỉ biến loạn từ nhiều phía, sau cuộc di cư vĩ đại đưa số lớn trí thức, doanh gia, văn nghệ sĩ và công chức từ Hà Nội vào Sài Gòn, trốn chạy cộng sản, sau Hiệp định Genève năm 1954 phân chia đất nước làm hai, đang tái lập cuộc sống mới có ít nhiều nề nếp phần nào xa lạ với người địa phương ở đây.

◘ Năm năm sau, tức năm 1960, nhận thấy Thủ tướng Ngô Ðình Diệm, bây giờ đã là Tổng Thống đầu tiên của Việt Nam Cộng Hòa, lãnh đạo chánh phủ theo con đường càng lúc càng hướng về chỗ độc tài, dùng tà đạo để tạo quyền lực cho gia đình và bè phái, gây nên những tệ hại càng lúc càng trầm trọng hơn, khiến Việt cộng núp dưới chiêu bài Mặt Trận Dân Tộc Giải Phóng Miền Nam Việt Nam có cơ hội khai thác và bành trướng các hoạt động khủng bố, phá hoại và lôi cuốn các thành phần bất mãn chế độ bỏ hàng ngũ quốc gia vô bưng theo chúng, bên cạnh một số người bất mãn chánh quyền bị Việt cộng lợi dụng làm công cụ tuyên truyền cho chúng, ngay trong hàng ngũ quốc gia, Cụ đã khẳng khái cùng 17 nhơn sĩ trí thức khác, ngày 26-4-1960, ký tên chung trên bản ‘Tuyên ngôn Caravelle’ cảnh giác Tổng thống Diệm về những tệ hại của chánh phủ do ông này lãnh đạo. Bản Tuyên ngôn được trình cho Tổng thống Diệm. Khi được công bố nó đã gây xúc động mạnh trong dư luận chánh giới và báo chí, cả quốc nội lẫn quốc ngoại. Nó trực tiếp cảnh giác Tổng thống Diệm về một số sự việc sai trái trầm trọng, đang gây hại quốc gia, dân tộc; mà có người cho là Tổng thống không biết, hay biết mà làm ngơ, hoặc chính đích thân ông, và bào đệ của ông là Ông Cố vấn Ngô Ðình Nhu, cho tiến hành như một sách lược của chánh phủ. Tuyên ngôn cảnh giác:

· Về mặt chánh trị, nó vạch rõ sự sai lầm trầm trọng trong cuộc bầu cử phản dân chủ, mà điển hình là cuộc bầu cử Quốc Hội khóa II vừa qua. Nó yêu cầu Tổng thống cởi giảm chế độ, mở rộng dân chủ, ban bố những dân quyền tối thiểu, công nhận đối lập, để nhơn dân lên tiếng, đặng những oan ức uất hận không còn nữa.

· Về mặt an ninh, nó cảnh giácTổng thống về những cuộc bắt bớ liên miên những người xét ra không có tội, không vi phạm luật pháp quốc gia; đặc biệt ở những vùng bị Việt cộng quấy phá, nơi trước đó là tử địa của chúng, nhờ tinh thần chống cộng quyết liệt của các lực lượng giáo phái. 

· Về mặt hành chánh, nó yêu cầu Tổng thống đừng đem đảng phái chi phối quốc gia, gieo nghi kỵ giữa kẻ trong ‘phong trào’ người ‘ngoài đoàn thể;’ đừng để nạn tham nhũng lộng hành, phục hồi nhơn tâm, mang lại niềm tin trong lòng dân chúng.

◘ Bản tuyên ngôn cũng cảnh giác Tổng thống Diệm về nguy cơ bùng nổ những lượn sóng căm thù, oán hận không sao ngăn cản nổi, của cả một dân tộc quá đau khổ, đứng dậy để bẻ xiềng xích đã kiềm hãm họ, để quét sạch thối tha, tẩy trừ nhũng lạm, bất công, đã bóc lột, hà hiếp họ. Nó chẳng những không làm nên tiếng kèn báo động giúp Tổng thống và chánh phủ thức tỉnh, giác ngộ những lầm lạc, mà lại trở thành chiếc xe chở tù đưa tất cả 18 người ký tên trên đó vào nhà giam, trong đó có Cụ Trần Văn Hương khiến tình thế càng lúc càng nguy ngập hơn.

◘ Cuối năm 1963, ngày 1/11, chánh phủ Ngô Ðình Diệm bị lật đổ với hai cái chết thảm thương của Tổng thống và bào đệ là Cố vấn Ngô Ðình Nhu. Ðất nước bị đẩy mau vào những cơn biến loạn nối tiếp nhau không ngừng nghỉ, tạo thêm thuận tiện cho Cộng sản Bắc Việt đẩy mạnh đà xâm lăng Miền Nam qua chiêu bài Mặt Trận Dân Tộc Giải Phóng Miền Nam Việt Nam.

◘ Năm 1964, trong cơn xáo trộn khắp mọi mặt, hỗn loạn diễn ra hầu như hằng ngày ở thủ đô Sài Gòn, Cụ Hương lại được mời làm Ðô Trưởng Sài Gòn lần thứ hai để đương đầu với mọi biến động; và sau đó được Quốc Trưởng Phan Khắc Sửu mời làm Thủ Tướng, giữa lúc tình hình chánh trị vô cùng căng thẳng, sự xáo trộn đang đi lần tới chỗ hầu như bất trị, không chỉ riêng ở Thủ đô Sài Gòn, mà còn ở nhiều địa phương khác, đặc biệt là miền Trung...

◘ Ðến năm 1965, Ðại Tướng Nguyễn Khánh làm chuyện ‘chỉnh lý,’ ra bản ‘Tuyên ngôn Vũng Tàu,’ giải tán Quốc Hội, truất quyền Quốc Trưởng Phan Khắc Sửu, Cụ Hương không chấp nhận chuyện ngang ngược có thể gây thêm xáo trộn quốc gia đang cần được ổn định, nên cương quyết không trao chánh phủ cho Ðại Tướng Nguyễn Khánh. Do đó, Cụ bị bắt quản thúc tại Vũng Tàu.

◘ Năm 1967, cùng với Cụ Mai Thọ Truyền, Cụ Hương lập liên danh ứng cử Tổng thống, đối đầu với liên danh của hai Tướng Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Cao Kỳ. Những người có trách nhiệm ít nhiều trong việc tổ chức cuộc bầu cử lúc đó [Bây giờ nhiều người vẫn còn sống] hẳn biết rõ những thủ thuật mờ ám nào đã được sử dụng cho liên danh của hai vị Tướng lãnh trên thắng cử, mặc dầu liên danh của hai Cụ HươngốTruyền thắng ở hầu hết các thành phố lớn và dẫn đầu ở Ðô thành Sài Gòn ố Chợ Lớn.

◘ Năm 1968, sau cuộc tổng công kích đẵm máu Tết Mậu Thân của Việt cộng vào Sài Gòn và các thành phố lớn, tình hình chánh trị, quân sự, kinh tế ở Miền Nam suy sụp trầm trọng đến độ hiểm nguy, Cụ Hương lại được mời đứng đầu sóng, ngọn gió. Cụ hy sinh danh dự, nhận lời Tổng thống Thiệu ra làm Thủ tướng lần thứ hai. Lần nầy, sau một năm chấp chánh, Cụ ổn định được tình thế.

◘ Ðến năm 1970, cùng liên danh với Cụ Nguyễn Văn Huyền, Cụ đắc cử vào Thượng Nghị Viện.

◘ Năm sau, 1971, thêm một lần nữa, vì nhu cầu ổn định của tình hình, trước những đe dọa của một số thế lực khiến rối loạn có nhiều nguy cơ xảy ra, từ hàng ngủ quốc gia, đến hiểm họa xâm lăng thô bạo ngày càng gia tăng cường độ của Cộng sản Bắc Việt, Cụ Hương lại một lần nữa hy sinh danh dự, chịu ứng cử Phó Tổng Thống chung liên danh ứng cử Tổng thống của Tướng Nguyễn Văn Thiệu. Ðiều này đã được Cụ ngậm ngùi giải thích với phái đoàn Tổng hội Giáo giới Việt Nam tân nhiệm, do Giáo sư Ðỗ Bá Khê [Nhiệm kỳ nầy Giáo sư Ðỗ Bá Khê là chủ tịch và người viết là Tổng Thơ Ký] hướng dẫn đến ra mắt Cụ, mấy ngày sau kết quả cuộc bầu cử Ban Chấp Hành mới, năm 1974. Dịp này, tôi đã thấm thía nghe Cụ giải thích về ý nghĩa ba chữ ‘Tổ Quốc ố Danh Dự ố Trách Nhiệm’ trên chiếc mũ của người sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng Hòa. Cụ đã khẳng khái cho biết mặc dầu có một số không nhỏ người thân cận không đồng ý, lên tiếng trách móc và tìm cách ngăn cản, Cụ cũng nhứt quyết đặt Tổ Quốc trên Danh Dự, đặt sự ổn định và an toàn của quốc gia trên danh dự cá nhơn, khi nhận lời ứng cử chung liên danh với Tướng Thiệu.

◘ Ðắc cử, làm Phó Tổng thống, Cụ được đẩy lên đầu ngọn sóng ‘chống tham nhũng,’ Cụ được Tổng thống giao cho trách nhiệm mà ai cũng ngán là ‘bài trừ tham nhũng.’ Trong trách vụ nặng nề của mình, Cụ đã đối đầu với muôn ngàn khó khăn, vì nhìn đâu cũng thấy tham nhũng, từ trên xuống dưới, từ bên tả sang bên hửu, từ trước mặt đến sau lưng, và... từ một số người thân cận với Tổng thống Thiệu và một số khác bám sát bên cạnh Cụ như ‘người thân cận!’ Không nơi nào không có tham nhũng, khiến Cụ phải thốt lên một câu nói ‘để đời’ là “diệt hết tham nhũng thì còn ai để làm việc.” Nhiều người cho rằng qua câu nói đó Cụ thành thật thú nhận rằng Cụ đã bất lực và đang bất lực. Cụ bất lực trước ‘quốc nạn tham nhũng,’ thứ bất lực chung của mọi người có trách nhiệm hàng đầu trong các cơ quan công quyền lúc bấy giờ. Nhưng nhìn từ một góc cạnh khác, tôi thấy câu nói của Cụ không biểu lộ sự bất lực của cá nhơn Cụ. Trái lại, đó là cách nói để nhìn nhận một sự thực đau lòng, đụng chạm đến hầu như toàn diện guồng máy quân đội và chánh quyền hiện hữu, khiến người tinh ý có thể nhận diện một số người tham nhũng lừng lẫy ở cả ba cơ quan Tư Pháp, Lập Pháp và Hành Pháp. Do đó, có thể đã có không ít người trong số này tìm cách châm biếm câu nói của Cụ, rêu rao rằng Cụ bất lực, để mong Cụ bực mình cho dẹp bỏ chuyện chống tham nhũng, cho họ được tha hồ tham nhũng, bất kể tham nhũng đang là một quốc nạn, nó đang khiến đất nước lâm ngưy, vì quốc gia đang trên đà suy sụp trầm trọng do từ tội tham nhũng của họ và đồng bọn. Với tôi, câu nói được coi như ‘để đời’ của Cụ cho thấy cách ‘chống’ tham nhũng của Cụ không phải là ‘diệt cho chết hết tham nhũng,’ vì ‘diệt hết tham nhũng thì còn ai để làm việc.’ Nỗ lực ‘chống’ tham nhũng của Cụ chủ yếu nằm ở chỗ tìm cách ‘cải hóa’ tham nhũng, tùy hoàn cảnh và điều kiện khả hữu biến kẻ tham nhũng thành người hiền lương, từ thượng từng lãnh đạo quốc gia đến người quân nhơn công chức ở cấp thấp nhứt.

◘ Ðến ngày 21 tháng 4 năm 1975, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu từ chức, Cụ trở thành Tổng thống dân cử giữa tình thế vô cùng hổn loạn và bi đát. Cụ không còn bị đẩy ra trước đầu cơn gió ác nghiệt, không còn bị đẩy lên trên đầu ngọn sóng hung bạo, như bao nhiêu lần khác trước đây nữa, mà giữa cơn sóng gió hãi hùng, Cụ bị trao cho tay lái con thuyền ngập nước không còn người chèo. Cụ đã can đảm đón nhận nó, và cũng đã can đảm cương quyết từ chối mọi áp lực bàn giao chánh quyền bừa bãi, ra ngoài định chế quốc gia, ra ngoài qui định của Hiến Pháp và Luật pháp quốc gia, để cuối cùng kết thúc cuộc đời của một chánh khách bất khuất, kết thúc sinh mạng của chính mình, và kết thúc cả sinh mạng của quốc gia, bằng cú đập tay giận dữ, bằng những giọt lệ... già thảm thiết, bằng giọng nói nghẹn ngào hiện thành lời trối bi thương giữa Quốc Hội lưỡng viện:

“Nếu ý trời muốn cho nước Việt Nam này không còn nữa thì thôi, chúng ta sẽ cùng nhau với nước Việt Nam này mà chết... chớ không thể chấp nhận đầu hàng được.”

◘ Ðến 8 giờ ngày 29 tháng 4 năm 1975, theo quyết định của Quốc Hội lưỡng viện, Cụ trao quyền Tổng thống cho Ðại tướng Dương Văn Minh, một Tổng thống không được dân bầu, để ông nầy đầu hàng Cộng sản Bắc Việt, vào sáng ngày hôm sau, 30 tháng 4 năm 1975.

Nhớ lại buổi tiếp kiến Cụ dành cho Tổng Hội Giáo Giới Việt Nam tại Phủ Phó Tổng Thống năm 1974, song song với việc hy sinh Danh Dự cho Tổ Quốc, khi chấp nhận đứng chung liên danh với Tướng Nguyễn Văn Thiệu, Cụ đã hãnh diện cho biết thêm rằng Cụ rất sung sướng nhận lãnh tước vị ‘Hạ sĩ danh dự’ của binh chủng ‘Nhảy Dù,’ ghi đậm lời tri ơn sâu xa của binh chủng này dành cho Cụ, khi Cụ bất chấp thế lực của quân đội Mỹ, và sự hiểm nguy của bản thân, mở cuộc họp báo quốc tế, tố cáo thái độ bội ước và bỏ rơi chiến hữu Việt Nam Cộng Hòa của quân đội Mỹ, trong cuộc hành quân Hạ Lào Lam Sơn 719; khiến Chánh phủ Mỹ lúc đó phải lập tức ra lịnh cho các đơn vị Mỹ hành quân phải tiếp tục kế hoạch, và xin lỗi về việc này.

Và nhớ lại bài diễn văn sau cùng với lời nói sau cùng “chúng ta sẽ cùng nhau với nước Việt Nam này mà chết... chớ không thể chấp nhận đầu hàng được” tôi thấy cả thân dáng già nua đứng thẳng, bên cạnh cây gậy cũng đứng thẳng của Cụ, bên cạnh những đứa con yêu của Tổ quốc mãi mãi đứng thẳng, và không mỏi bước đi tới, giữa cuộc chiến chưa kết thúc, sau ngày 30-4-1975 oan nghiệt.

Cụ vẫn đứng thẳng cho tới năm 1978, Cộng sản nêu lý do khoan hồng nhơn đạo để gọi là trả quyền công dân cho Cụ. Cụ trả lời rằng Cụ đã là người lãnh đạo quốc gia, nay nếu gọi là khoan hồng nhơn đạo thì khi nào tất cả công chức, sĩ quan và binh sĩ của Việt Nam Cộng Hòa đều được ra khỏi trại tù và nhận sự khoan hồng như vầy thì Cụ sẽ là người nhận cuối cùng; còn muốn Cụ đi bỏ phiếu để chụp hình thì Cụ không làm.

Cụ vẫn đứng thẳng cho tới một lần khác, Cộng sản đưa báo chí đến muốn Cụ tuyên bố một lời về chánh sách hòa hợp hòa giải của họ, Cụ thẳng thắn trả lời rằng hố sâu hận thù mà họ đã đào ở các trại cải tạo không thể lấp lại được.

Cụ vẫn đứng thẳng cho tới khi Ðại sứ các nước Pháp, nước Úc cho người đến thăm Cụ và cho biết họ có thể can thiệp với Cộng sản cho Cụ ra khỏi nước với lý do đi trị bịnh, nhưng Cụ tiếp tục từ chối, cương quyết ở lại chia sẻ cùng dân quân Miền Nam sự tủi nhục và nghèo đói dưới gông cùm Cộng sản.

Cụ vẫn đứng thẳng cho tới cuối cùng Cụ mất ngày 27 tháng 1 năm 1982, tức ngày mùng ba Tết năm Nhâm Tuất. Bạn bè, đồ đệ và lính tráng cũ âm thầm đến chào tiễn biệt và dự lễ hỏa táng của Cụ.

Tới nay, cuộc chiến QuốcốCộng chưa kết thúc ngày 30-4-1975. Nó đang buộc kẻ thắng trận chiến hãi hùng hơn 35 năm trước ố nói rõ ra là Việt cộng ố phải quỳ gối đi lùi; phải phủ phục, cúi lạy, van xin kẻ ‘cựu thù ngoại chủng’ ban cho chút ‘bạc’ ơn ‘tối huệ quốc.’ Nó cũng buộc kẻ cao ngạo ngu đần từ đỉnh cao hoang tưởng phải cong mình, khom lưng huyễn dụ kẻ ‘cựu thù nội tộc,’ cầu lụy ‘ngụy quân,’ ‘ngụy quyền’ và ‘ngụy dân,’ xin họ quên bớt ‘hận thù,’ góp tay ‘dựng lại’ quê hương bị chúng làm đổ nát, điêu linh, hoang tàn... trên đường bước tới...

Nếu lịch sử khó đem thành bại luận anh hùng, thì ai dám đem thành bại luận về con người Cụ; luận về người ‘Lính già’ mang tước hiệu ‘Hạ sĩ danh dự’ của binh chủng Nhảy Dù thiện chiến, hiên ngang trước mọi áp lực ngoại bang; luận về Cụ ‘Giáo già’ đầy khí tiết, hiện thân của một sĩ phu ‘đi giữa nhiều lằn đạn;’ luận về vị ‘Nhơn sĩ già’ hai lần làm ‘Ðô trưởng,’ từng đi xe đạp trước mọi thách đố của thời cuộc; luận về Người ‘Chánh khách già’ hai lần làm ‘Thủ tướng,’ có lần không bàn giao chánh quyền cho kẻ gây rối đất nước, thách đố áp lực bắt bớ và lưu đày quản thúc; và luận về Người ‘Tổng thống già’ không chịu đầu hàng cường địch, từ chối mọi cám dỗ của cuộc sống tự do an nhàn nơi xứ lạ, từ chối lời mời xuất ngoại với bất cứ lý do nào, để ở lại chung chia cùng dân quân miền Nam Việt Nam sự tủi nhục và nghèo đói dưới gông cùm Cộng sản; và sau cùng chịu chết cùng đồng bào ngay trong lòng đất nước thân yêu.

Mọi người, tùy theo quan điểm, có thể đem thành bại luận anh hùng, có thể phê phán việc làm của Cụ tùy lúc đúng hay sai, giỏi hay dở, nhưng không ai có thể phủ nhận được lòng yêu nước, khí tiết và sự thanh bạch của Cụ Trần Văn Hương, vị Tổng Thống dân cử cuối cùng của Việt Nam Công Hòa.

Trong suốt cuộc đời, tôi rất ít khi có dịp được Cụ Hương tiếp chuyện, nhưng lần nào được hân hạnh tiếp chuyện cùng Cụ tôi đều học được ở Cụ những bài học quý giá, trong đó có ba bài học tôi không bao giờ quên, xin được nhắc lại thay phần kết bài viết này:

1. Trong trách nhiệm ‘bài trừ tham nhũng’ Cụ đã dạy tôi bài học ‘cải hóa kẻ lầm lỗi’ chớ ‘không truy diệt người phạm tội;’ như rửa sạch bàn chân đạp bãi phân dơ rồi tiếp tục cuộc hành trình, bình an đi tới; chớ không chặt bỏ nó đi cho thân người được sạch, nhưng lại bị đớn đau, tàn phế, không được dễ dàng tiếp tục đi hết đoạn đường còn lại.
2. Trong khi ép mình đứng chung liên danh ứng cử Tổng Thống với Tướng Nguyễn Văn Thiệu cụ đã dạy tôi bài học đặt Tổ Quốc trên Danh Dự cá nhơn, cho dầu đó là danh dự của một chánh khách liêm khiết và tiết tháo, chưa một lần cong lưng khuất phục trước bất cứ một thế lực hung bạo nào.
3. Trong bài diễn văn sau cùng của vị Tổng Thống dân cử sau cùng của Việt Nam Cộng Hòa, cụ đã dạy tôi bài học thượng tôn Hiến pháp và Luật pháp quốc gia, bài học ‘ngay lưng’ trị nước, cho dầu cụ đang trực diện cơn hấp hối của Chánh phủ, và dân tộc đang đứng trước hiểm họa tàn bạo của cộng sản xâm lược.

Hẹn con thư sau