Những người đàn ông lom khom dưới ruộng, nhổ cỏ. Họ làm việc, có vẻ dửng dưng nhàm chán, thiếu phần sinh khí. Dù không năng động, nhưng cũng chẳng chây lười.

Công việc làm, kết quả hay không, họ vẫn thế. Sở dĩ, họ phải làm vì không thể ngồi không được. Họ là những sĩ quan, viên chức của chính quyền cũ, biến cố lớn, trở thành tù nhân.Tù khổ sai ở đâu cũng có những quy luật khắc nghiệt của nó. Quy luật ở đây, còn tiến xa hơn một bước. Tù nhân bị tước mất nhân phẩm. Giá trị con người của họ, đơn thuần chỉ còn là những sinh vật biết cử động.

Trời rét dữ. Sương muối nặng như có mưa phùn. Nước ruộng ngập nửa ống những người đàn ông. Chân lạnh tê. Tay buốt cóng. Thỉnh thoảng, có người nhấc chân lên, kẹp con đỉa trong nắm cỏ, rứt ra. Quăng xuống nước, rồi nó lại bám ngưới khác.

Trên bờ. Hai chị công an phụ trách về nông nghiệp, đốt một đống lửa nhỏ, nhàn rỗi ngồi hơ tay, tán gẫu. Một chị bụng bầu, mặt tai tái, mắt quầng thâm mệt mỏi. Chị kia trẻ hơn, mặt căng da mởn, đầy sinh lực.

Chị bụng bầu ngó lên màu trời trắng đục:

"Chán! Làm đơn xin về tỉnh, lại bị tống vào nơi tối tăm."

Chị trẻ:

"To đầu mà dại. Giao tế tiền bạc, tạo điều kiện trước. Khi nào được trên chấp thuận, thì làm đơn để hợp thức hoá."

"Tiền, tiền. Gì cũng tiền. Muốn có tiền, phải đưa con người ta về chỗ nào còn quơ quào kiếm chác được. Ðưa về với bọn chết đói này, đến cọng rau cũng không còn, lấy gì giao tế? Có lột quần ra mà ăn."

"Không tiền thì dùng sắc. Nhưng đừng cho hưởng vội. Phải nhử mồi trước. Khi nào có kết quả, cho xơi."

"Ranh thế, sao mày còn bị đày về đây?"

"Chưa gặp thằng trên có đủ quyền quyết định. Cho mấy thằng dưới hưởng, chỉ nghe khoác lác nhảm, chứ được gì!"

Im lặng một lúc. Chị bụng bầu mở túi sắc, rút quyển sổ nhỏ ra xem. Xong, chị ngẩng đầu lên, gọi:

"Này! Các anh kia ơi!"

Những người đang lom khom nhổ cỏ lúa dưới ruộng, ngừng tay, ngó lên bờ.

"Anh nào có trình độ đại học, lên đây tôi bảo."

Những người dưới ruộng nhìn nhau. Không ai lên tiếng.

Chị bụng bầu hỏi:

"Chả ai có trình độ đại học à?"

Một người hỏi lại:

"Có chuyện chi không, cán bộ?"

"Tôi cần một anh có trình độ. Anh là tổ trưởng? Thôi, chính anh cũng được. Lại đây.

Còn những anh kia, tiếp tục làm việc đi."

Anh tổ trưởng bước lên bờ, co ro đứng chờ.

Chị bụng bầu nói:

"Anh đếm bước theo chiều dài chiều ngang của mỗi thửa ruộng. Cứ bảy mươi bước đôi là trăm mét. Dài nhân ngang là ra diện tích mặt bằng. Anh biết công thức tính diện tích chứ?"

"Vâng. Tôi biết."

"Tốt! Cứ theo chỉ dẫn của tôi mà làm. Giấy viết đây này. Ghi vào. Tính toán xong, cho tôi kết quả."

Anh tổ trưởng cầm giấy viết, đi và đếm bước.

Hai chị công an lại tán gẫu.

Gió bấc hiu hiu. Sương muối nhòa đồi cọ trung du.

Chị trẻ kẹp hai bàn tay vào nách, rúm người:

"Trời lạnh, làm gì thích nhỉ?"

Chị bụng bầu:

"Ðéo là thích."

"Khẽ! Không ngại bọn chúng nghe?"

"Mặc chúng!"

"Bụng to thế, mà đêm thằng Nọc thủ kho vẫn đến à?"

"Chỉ là trao đổi những thứ hắn bòn rút được trong kho."

"Tướng hắn như voi. Coi chừng sẩy thai đấy."

"To xác bé chày. Thằng quản giáo Cậy mới kinh."

Chị trẻ rút vai:

"Ừ. Thằng Cậy kinh thật."

Chị bụng bầu:

"Chỉ có nó trị nổi mày. Ðêm nó quất cho vài cú là ngất ngư."

Chị trẻ cười rúc trong cổ: "Thế, vẫn thích hơn cái lão thủ trưởng, nhấp nha nhấp nhứ, chả ra làm sao cả. Này, tao thấy lão thủ trưởng hay để ý chăm sóc mày. Có phải lão làtác giả của cái bầu này không?"

"Tao gán cái ách cho lão. Chứ thật ra, cũng chả xác định được thằng nào. Nhưng tao vẫn nghĩ của thằng Cậy."

"Chơi với thằng Cậy dễ bị nó gieo hoạ, như mày đấy. Lần nào gặp nó, tao cũng bã người."

Cuộc tán gẫu ngừng, khi anh tổ trưởng đi lại báo cáo diện tích đã đo đạc tính toán xong.

Chị bụng bầu cầm mảnh giấy, nói:

"Anh đi làm việc đi."

Anh tổ trưởng đứng xoa tay:

"Xin cán bộ cho anh em nghỉ giải lao."

"Ðã đến giờ đâu mà đòi giải lao?"

"Trời lạnh. Xin cán bộ thông cảm."

"Lạnh, thì làm việc vào cho nó ấm."

"Ngâm dưới nước lâu. Anh em tê cả tay chân rồi."

"Luôn luôn đòi hỏi. Thôi được, lên bờ nghỉ đi."

Anh tổ trưởng gọi lớn:

"Anh em giải lao."

Mọi người lên bờ, kéo nhau về phía chân đồi, ngồi nghỉ. Từng cụm năm ba người,

hút thuốc lào, và nói chuyện. Chẳng ai than phiền gì về hoàn cảnh hiện tại. Nhiều năm tháng chịu đựng đã quen rồi.

Một anh công an bảo vệ, mang súng lại gần đống lửa, đốt thuốc, hơ tay, mặt nghinh ngó xoi mói.

Chị trẻ:

"Này, ngồi xích ra. Ðừng có lạm dụng nhé."

Anh bảo vệ:

"Ối giời! Tưởng quý lắm đấy?"

Chị bụng bầu:

"Lấn mãi, tôi ngã xuống ruộng mất."

Anh bảo vệ nhìn chị bụng bầu, cười nhăn nhở:

"Bụng to phình thế kia, khi xổ lòng, cả đội tù làm vệ sinh, hốt cũng không xuể."

"Ranh con! Ăn nói chết duyên. Tù hốt không xuể, mày ăn đi."

"Ngủ với thằng nào, thì bảo thắng ấy ăn. Tao vô can."

Chị bụng bầu mắng: "Mặt lồn, mồm thối. Chả trách theo ve vãn mấy đứa con gái ngoài làng, nó cũng chê."

Anh bảo vệ đứng dậy đi lên đồi, còn ném lại phía sau: "Như mấy con heo nái, động đực cả đêm. Ai lạ gì!"

Chị trẻ ngó theo, rủa: "Ðồ thối tha, ma chê chó gặm."

Chếch về phía tây đồi cọ, là ruộng của hợp tác xã. Năm chị người Tày, đang nhổ cỏ lúa. Nhiều lúc họ cầm nắm cỏ, vẫy nước vào nhau cười đùa. Hình như họ không sờn thời tiết mùa đông trung du. Ba thằng bé Tày trên đồi, lùa trâu xuống đầm dưới cái vũng chân đồi. Rồi chúng đi lại chỗ nấu nước, có những người đàn ông gầy héo, đang co ro hơ lửa.

Một người hỏi:

"Áo quần phong phanh như vậy, cháu không lạnh sao?"

Thằng bé đáp:

"Chỉ nghe mát."

"Mấy chị đằng kia là chị của cháu hả?"

"Là vợ."

"Cái gì?"

"Vợ."

"Vợ ai?"

"Vợ cháu."

Người đàn ông ngạc nhiên:

"Lạ lùng! Cháu mấy tuổi?"

"Mười hai."

"Vợ mấy tuổi?"

"Hai mươi ba."

Người đàn ông nhìn vào thằng bé bên cạnh:

"Còn chú nhỏ này thì sao?"

"Thằng này thì chưa. Nhưng thằng kia cũng có vợ."

Thằng bé chỉ tay về hướng ruộng hợp tác xã.

"Ðấy. Ðấy. Người vừa bước lên bờ là vợ nó đấy."

Người phụ nữ từ xa, vẫy tay réo gọi:

"Thằng ôn dịch kia. Hãy lùa trâu lên ngay."

Thằng bé chạy đi lùa trâu.

Người đàn ông hỏi:

"Cháu có nói giỡn không?"

"Giỡn là đùa đấy hả? Cháu không đùa."

"Vợ sao lại mắng chồng là thằng ôn dịch?"

"Vợ hỗn. Vợ cháu cũng hỗn. Lắm khi vợ còn đánh cháu nữa."

"Ba má cháu không trách vợ cháu à?"

"Trách gì? Bố mẹ nói cháu hư. Bảo vợ phải đánh."

Người đàn lắc đầu:

"Vợ chồng kỳ cục!"

Thằng bé ngồi gần thùng nước, hỏi vọng ra xa:

"Có không?"

Thằng bé lùa trâu:

"Có."

"Căng không?"

"Tạm."

Thằng bé lùa trâu, cầm túi nylon đi lại. Nó giơ cái túi lên, khoe. Bên trong lúc nhúc mấy con đỉa trâu, căng phồng no máu. Ba thằng bé bứt những cuống bông cỏ, cẩn thận buộc chặt hai đầu con đỉa.

Người đàn ông hỏi:

"Bắt đỉa làm trò chơi à?"

"Không chơi. Nướng ăn."

Người đàn ông trợn mắt:

"Trời đất! Ăn đỉa?"

"Không ăn đỉa. Chỉ ăn tiết trâu. Như người ta vẫn ăn tiết lợn, tiết gà đấy."

"Nhưng cháu ăn tiết trâu bằng cách nào?"

"Cho con đỉa hút máu con trâu. Xong, cho đỉa vào lửa nướng."

"Sao phải buộc chặt hai đầu?"

"Nếu không, khi cho vào lửa nó phọt tiết ra hết."

Thấy chuyện lạ, những người đàn ông bu lại xem.

Thằng bé quăng mấy con đỉa vào đống lửa. Con đỉa quằn quại vài cái rồi nằm im. Nó dùng cái que khều qua khều lại, nướng đến khét. Gắp ra, cạo lớp vỏ bên ngoài. Còn lại thỏi tiết tròn, dài bằng ngón tay, màu đen. Chúng chia nhau, ăn.

"Ngon không?"

"Ngon. Tiết nướng thơm hơn tiết luộc."

Người đàn ông lắc đầu:

"Một kiểu ăn tiết trâu lạ đời."

Một người khác, hỏi thằng bé có vợ:

"Ðêm cháu ngủ với ai?"

"Với vợ."

"Cháu có làm gì vợ không?"

"Ði ngủ thì ngủ, chứ làm gì."

"Vợ có ôm cháu không?"

"Trời lạnh, vẫn ôm."

"Cháu có ôm lại không?"

"Có chứ."

"Chỉ ôm nhau ngủ, mà không làm gì?"

"Ðắp chăn, hoặc gác chân lên nhau nữa."

Những người đàn ông nói nhỏ với nhau:

"Chờ đến khi nó hiểu biết, đời con gái xuân thì cũng tàn phai."

"Tục lệ tảo hôn, tưởng đã đi vào quá khứ lâu rồi. Ai ngờ, ở đây vẫn còn tồn tại."

Anh công an bảo vệ mang súng đi tới, nói với những thằng bé:

"Này! Oắt con, không được quan hệ."

Thằng bé nói:

"Tôi chỉ ngồi chơi."

"Không được. Cút ngay. Vợ mày gọi đấy."

Thằng bé vênh mặt:

"Làm kiêu. Mai mốt ra nhà, đừng hòng xin xỏ thứ gì."

Nói xong, nó đứng dậy, đi về phía những con trâu.

Anh bảo vệ:

"Lũ ranh. Lắm trò đáo để. Có vợ rồi đấy."

Người đàn ông hỏi:

"Sao các cô lại chịu làm vợ những đứa bé con?"

"Dễ thôi. Gái núi chỉ đáng giá con trâu. Có trâu là cưới được vợ. Người nhiều của, cưới vợ sớm cho con để có người làm lụng viêc nhà, việc đồng. Khi thằng oắt đến tuổi trưởng thành, thì vợ đã già. Nó bỏ vợ già, cưới con vợ đồng lứa với nó. Những thằng trai nghèo, cưới lại con vợ già của thằng vừa bỏ ra, không phải nạp con trâu."

Xế chiều. Những chị người Tày nhổ cỏ lúa bên phần ruộng hợp tác xã, lên bờ. Họ gọi mấy ông chồng nho nhỏ lùa trâu ra về, ngang qua hai chị công an.

Chị trẻ lên tiếng: "Về sớm thế?"

Chị người Tày giơ tay chào:

"Xong rồi. Em về nhé. Về làm việc khác."

Khi những chị người Tày đi khỏi, chị bụng bầu nói:

"Ban ngày làm quần quật. Ban đêm ngủ với thằng oắt con đái dầm. Chán chết."

Chị trẻ:

"Tao nghĩ nó cũng phải dạy cho thằng oắt chứ."

"Ừ, thì có dạy. Nhưng cái đuôi thằng oắt như cái đuôi chuột ngo ngoe. Chỉ làm điên tiết."

"Giới thiệu thằng Cậy cho nó một lần thôi. Dù có cho ăn vàng, nó cũng bỏ thằng oắt."

"Dâm như mày, còn phải chết ngất vì thằng Cậy. Huống chi ai?"

Chị trẻ cười, vỗ vào đùi chị bụng bầu: "Thế mày không ngất hả?"

Hai chị cười sùng sục.

"Này. Tao thấy hình như vợ của lão thủ trưởng cũng có gì với thằng Cậy đấy."

"Hình như gì nữa. Tháng trước, mụ ra đội rau xanh của nó xin rau quả gì đấy. Nó tấn mụ vào nhà lô cả buổi. Khi ra về, tóc tai mặt mũi mụ bơ phờ. Chuyện này, bọn tù cũng biết."

"Thấu tai lão thủ trưởng, thì đời thằng Cậy bị khốn ngay."

Chị trẻ nhìn đồng hồ đeo tay:

"Hôm nay cho tù về sớm. Thằng tổ trưởng có xin cho bọn chúng đi tắm ngoài suối."

Chị bụng bầu:

"Ngâm nước cả ngày, còn tắm nữa?"

"Nước ruộng bùn sình. Cứ cho chúng tắm suối. Lạnh thế này, chúng cũng chỉ rửa chân tay thôi. Thiệt thòi gì mày?"

"Chưa đủ chỉ tiêu."

"Mai làm tiếp. Trông chúng đuối rồi. Sức chịu đựng của bọn tù cũng gớm thật. Ðói ăn,

lại ngâm nước lạnh cả ngày.Thế mà chưa thằng nào bị ngã. Làm thêm nữa, có thằng nằm vạ ra đấy."

Chị bụng bầu phân vân:

"Về sớm, nhỡ kiểm tra bắt gặp."

"Lúc đó sẽ viện lý do, đổ thừa cho cái bụng bầu của mày có vấn đề không ổn."

"Ừ. Về thì về."

Chị trẻ gọi.

"Này, anh tổ trưởng ơi, bảo thu dụng cụ."

Anh tổ trưởng bắt tay làm loa gọi lớn: "Thu dụng cụ!"

Những người đàn ông uể oải kéo nhau lên bờ. Xong một ngày làm việc, mùa đông.

Trên đường về. Hai chị công an nói với nhau về dự định, tối nay ấp ủ với ai cho ấm, và cười khúc khích. Còn những người tù thắc mắc, không biết bữa ăn chiều nay có thay đổi, hay cũng vẫn sắn khô nước muối thường ngày?