Trung Quốc tiến vào thế kỷ 21 với tâm trạng vừa vui mừng vừa lo sợ. Vui mừng vì từ hai năm nay uy tín quốc tế của xứ này có chiều hướng đi lên . Việc Hoa Lục được tuyển chọn làm nơi tranh tài cho Thế Vận Hội 2008, việc Thượng Hải đứng đăng cai cho cho cuộc họp thượng đỉnh của APEC ( Asia-Pacific Economic Cooperation ) vừa qua, việc Trung Quốc được thâu nhận vào Tổ Chức Mậu Dịch Thế Giới ( WTO) là những dấu hiệu tích cực của một cố gắng hội nhập được tán thưởng rộng rãi. Tuy nhiên, những nỗi vui mừng này không làm vơi được một tâm trạng thường xuyên lo sợ. 

Lo sợ phát xuất từ thực trạng kinh tế phát triển quá mau lẹ. Phản ứng phụ (side effect ) nguy hiểm nhất của tốc độ phát triển nhanh, trong một xã hội có nền chính trị độc tài và có đồng lương không đủ sống, là sự xuất hiện càng ngày càng trầm trọng của hố cách biệt giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, cũng như của tệ nạn tham nhũng đe dọa sự sống còn của chế độ. Ngoài hai nguy cơ bùng nổ này, việc gia nhập WTO chắc chắn rồi đây cũng sẽ tạo nên một nguy cơ bùng nổ thứ ba. Dự đoán cho biết sẽ có khoảng 170 triệu nông dân thất nghiệp trong thời gian trước mắt. Ðây là một áp lực chính trị khủng khiếp, cho nên chế độ chưa biết sụp đổ lúc nào. 

Những người lãnh đạo Trung Quốc ý thức đầy đủ mối nguy hiểm nói trên và đang tìm cách hóa giải. Cơ hội hóa giải tốt nhất sẽ đến trong vòng 1 năm khi Ðại Hội Ðảng lần thứ 16 và Ðại Hội Toàn Dân lần thứ 10 được triệu tập. Mục tiêu chủ yếu của hai đại hội đó là để giải quyết vấn đề nhân sự, vì hiện nay 50% các chức sắc cao cấp nhất của chế độ đã tới tuổi hồi hưu. Người dân Trung Quốc hy vọng là với thế hệ lãnh đạo thứ tư ( ba thế hệ trước do Mao Trạch Ðông, Ðặng Tiểu Bình và Giang Trạch Dân đại diện ) Trung Nam Hải sẽ có không gian chính trị rộng rãi hơn để có thể dân chủ hóa chế độ một cách tiệm tiến, hầu tránh một cuộc nổi dậy của quần chúng. Họ nghĩ rằng các lãnh tụ của thế hệ mới, ra đời vào thập niên 1940 và ít ràng buộc với dĩ vãng cách mạng, sẽ có một tầm nhìn chính xác và linh động hơn về những việc phải làm cho tương lai của đất nước. 

I- Những đặc tính chung của thế hệ thứ tư

Tại Trung Quốc mỗi thế hệ lãnh đạo thường phải đối diện với một biến cố lịch sử trọng đại, chẳng hạn như cuộc Vạn Lý Trường Chinh, chiến tranh Trung-Nhật, Phong Trào Xây Dựng Xã Hội Chủ Nghĩa hay cuộc Cách Mạng Văn Hóa. Thế hệ lãnh đạo thứ tư gồm những người sinh ra và lớn lên trong cuộc cách mạng này. Phần đông họ đã là những Hồng Vệ Binh của Mao Trạch Ðông. Lúc còn trẻ họ được huấn luyện và nhồi sọ là phải hy sinh tất cả cho cách mạng và cho chủ nghĩa xã hội. Nhưng dần dà với thời gian, ước mơ của họ bị đổ vỡ nên tin tưởng của họ bị sói mòn. Về mặt ý thức hệ, họ bị hai lần thất vọng. Lần thứ nhất bởi chủ nghĩa Marx, lần thứ hai bởi chủ thuyết Mao. Giờ đây, thấy sựï dấn thân của mình bị phản bội, họ có thái độ rấât cẩn trọng trong việc tìm hiểu những chủ thuyết mới. Họ phân tích và mổ xẻ rất kỹ lưỡng chứ không vội vã tin tưởng và chấp nhận ngay như trong mấy chục năm về trước. 

Họ là những con người đã được đảng CSTQ tôi luyện trong thử thách. Hồ Cẩm Ðào và Ôn Gia Bảo, hai nhân vật được cảm nhận thay thế Giang Trạch Dân và Chu Dung Cơ, đã được phái từ Thượng Hải đi Gansu ( một vùng đất nghèo nàn thuộc Tây Tạng ) trong một thời gian khá dài, để phấn đấu và giải quyết những khó khăn của vùng này. Tại đây, phải đối diện với tình hình chính trị phức tạp của địa phương, họ được rèn luyện khả năng thích ứng, khả năng chịu đựng và khả năng biến báo để khắc phục mọi khó khăn và ổn định tình hình tại chỗ mà không cần đến sự can thiệp hoặc trợ giúp của Trung Ương. 

Các lãnh tụ thuộc thế hệ thứ tư thuộc thành phần có học ở trong nước. Thành phần này, trước kia, là những kỹ sư được huấn luyện tại Liên Sô nhưng trong thời gian gần đây rất nhiều người đã thụ huấn tại Hoa Kỳ. Hiện nay đa số các du sinh Trung Quốc sang Mỹ, được chỉ định theo học trong những bộ môn kinh tế, chính trị, tài chánh và luật. Luật là một ngành mà từ lâu Hoa Lục thiếu thốn trầm trọng. Vậy mà phải đợi tới thập niên cuối cùng của thế kỷ vừa qua người ta mới ghi nhận một vài dấu hiệu khắc phục rụt rè. Năm 1980, cả nước Tầu, với hơn 1 tỷ dân, chỉ có 3000 luật gia. Con số này, ngày nay, đã lên tới 150.000 người. Hàng năm sĩ số ghi danh học luật tại Trung Quốc, tuy vẫn còn khiêm tốn, cũng đã ỏ vào khoảng 27.000 người cho năm 2002. Sự kiện này được giải thích như một cố gắng nghiêm túc của Bắc Kinh trong nỗ lực phát huy và củng cố các định chế pháp lý yếu kém trong nước để tự trang bị cho mình một khả năng hội nhập nhịp nhàng và nhanh chóng hơn vào cộng đồng thế giới văn minh. 

II - Những đặc tính cá nhân của các ngôi sao chính trị đang lên.

Hồ Cẩm Ðào, đương kim phó chủ tịch nhà nước Trung Quốc, Ôn Gia Bảo, đương kim phó thủ tướng và Tăng Khánh Hồng, đương kim chủ tịch Cơ Quan Tổ Chức Ðảng, là những khuôn mặt sáng của tương lai. Tuy không có thành tích cách mạng thâm hậu như những lãnh tụ tiền bối, nhưng họ là những nguời tháo vát trong chính trị và có khả năng quản lý công việc của đất nước theo những tiêu chuẩn hiện đại. Với khả năng này, họ được xem như những nhân vật hợp thời để léo lái con thuyền quốc gia vào lúc "chính sự " của Trung Quốc di chuyển từ tay một người ( như dưới thời Mao, Ðặng ) sang tay một tập thể như đang được thử nghiệm dưới thời Giang Trạch Dân. Người ta hy vọng rằng khi các lãnh tụ của thế hệ thứ tư lên thay thế thì quyền hành sẽ được chia sẻ một cách dân chủ hơn trong tập thể lãnh đạo và trách nhiệm điềâu khiển quốc gia sẽ dựa trên thương lượng và tham khảo để đi tới đồng thuận. 

Hồ Cẩm Ðào sẽ được chỉ định để thay thế Giang Trạch Dân. Hồ không phải là người của họ Giang mà là nhân vật được Ðặng Tiểu Bình tuyển lựa. Sự kiện này giúp Hồ có nhiều chính danh hơn các nhân vật khác khi bước vào phương vị mới. Ngoài ra trong suốt quãng đời chính trị quá khứ của mình Hồ đã trông xa nhìn rộng và thiết lập được nhiều quan hệ tốt. Hồ là thành viên được nể trọng của Nhóm Ðại Học Quin Hua, chủ tịch Ðoàn Thanh Niên Cộng Sản Trung Quốc và giám đốc Trường Ðảng Trung Ương từ năm 1993. Cả 3 định chế này đều là những nơi cung cấp lãnh tụ cho chế độ. Như vậy thế hậu thuẫn cần thiết cho Hồ khi lên nắêm chính quyền, được coi như rất khả quan và người ta dự đoán sự chuyển quyền sẽ xẩy ra êm thắm. 

Ðặc biệt, Hồ Cẩm Ðào lúc nào cũng tỏ ra khiêm tốn, không ồn ào và cũng không bao giờ "chơi nổi ". Hồ hiểu rõ rằng khi Giang Trạch Dân chưa chính thức rời bỏ chính trường thì vai trò cũa Hồ cần được che đậy càng nhiều càng tồt. Lý do khác là Hồ rất sợ các cơ quan truyền thông của Tây Phương.Trong vị thế chính trị hiện nay, Hồ ý thức rất rõ là những bình luận của Tây Phương có hại nhiều hơn là có lợi. Lúc này, Hồ chỉ tập trung vào việc xây dựng cho mình một nhãn hiệu " ái quốc ". Khi sứ quán Trung Quốc tại Nam Tư bị ném bom nhầm, Hồ là người đầu tiên đã xuất hiện trên truyền hình để lên án Hoa Kỳ.Với phản ứng này Hồ được giới trẻ hoan hô và cả hai phe ( bảo thủ và đổi mới ) trong đảng công khai ủng hộ. 

Tất cả những sự cẩn trọng và toan tính nói trên là những mặt mạnh của Hồ Cẩm Ðào trong việc thay thế Giang Trạch Dân. Tuy nhiên Hồ không phải là toàn hảo mà trái lại, vẫn còn nhiều mặt yếu. Thứ nhất, Hồ có ít quan hệ với giới quân nhân. Thứ hai, Hồ chưa có nhiều kinh nghiệm hành chánh tại cấp tỉnh cũng như tại cấp quốc gia. Thứ ba, khả năng của Hồ về các lãnh vực kinh tế và ngoại giao cũng chưa được xác nhận. Ngoài ra, sức khoẻ của Hồ rất mong manh. Chính vì lý do này mà Hồ đã vắng mặt trong nhiều buổi họp quan trọng liên quan đến tình hình đất nước. 

Nhân vật thứ hai cần lưu tâm là Ôn Gia Bảo. Ôn là một lãnh tụ khá nổi tiếng và được cảm nhận gần như chắc chắn sẽ thay thế thủ tướng Chu Dung Cơ vào năm 2003. Ôn có những thành tích chính trị hiếm thấy. Ôn đã từng là tham mưu trưởng của các lãnh tụ lớn như Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương và Giang Trạch Dân. Hai trong số ba người này đã bị đảng khai trừ nhưng Ôn vẫn tồn tại. Ôn cũng dính líu vào nhiều biến cố trọng đại khác như vụ Thiên An Môn năm 1989, những vụ chuyển quyền giữa các lãnh tụ và vụ cứu lụt năm 1998 (vụ này làm Ôn nổi tiếng giống như thị trưởng New York Giuliani trong vụ khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001). 

Ôn được dư luận đánh giá như là một người rất thông minh, học nhanh, biết rộng và đã tự tạo cho mình những kiến thức về kinh tế, tài chánh, ngân hàng một cách tài tình. Khả năng quản lý và thành tích kết hợp của Ôn đã trở thành huyền thoại và giúp Ôn tránh khỏi nhiều cơn nguy khốn. Trong thập niên 1990, Ôn là người quán xuyến các vấn đề nông nghiệp, tài chánh và cải tổ hệ thống ngân hàng của Trung Quốc. Ôn được sự nâng đỡ của Chu Dung Cơ và sự hậu thuẫn của cả Giang Trạch Dân lẫn Hồ Cẩm Ðào.Tuy nhiên, ở nhân vật này người ta cũng ghi nhận vài nhược điểm. Thứ nhất, cũng như Hồ Cẩm Ðào, Ôn không có quan hệ mật thiết với giới quân nhân. Thứ hai, Ôn chưa được trắc nghiệm về khả năng lãnh đạo ở cấp tỉnh và thành phố. Sau cùng, Ôn chưa thủ đắc được một cơ sở quyền hành vững chắc. 

Nhân vật thứ ba cần theo dõi là Tăng Khánh Hồng, một người có bản lãnh chính trị khá xuất sắc. Tăng có viễn kiến , linh hoạt và khôn khéo. Trong dĩ vãng Tăng đã có một vài hành động khác người, được đánh giá như những thành tích tiên liệu sáng suốt. Vào thời điểm của thập niên 1980, trong khi những người có quyền thế của chế độ thi nhau vận động để tranh thủ những chức vụ có nhiều bổng lộc trong ngành ngoại thương thì Tăng đã từ bỏ ghế Phó Giám Ðốc Ngoại Thương thuộc Bộ Công Nghiệp Dầu Lửa. Cũng trong thời gian này, khi đảm nhiệm trách vụ Tổ Chức Ðảng ở Thượng Hải, Tăng đã tuyển chọn 5 sinh viên xuất sắc và gửi họ sang Mỹ học về khoa chính trị thay vì học những bộ môn thông thường khác. Khác với suy nghĩ sai lầm của những lớp lãnh đạo đàn anh, Tăng cho rằng tương lai của Trung Quốc phụ thuộc vào lớp người có kiến thức sâu rộng về luật pháp và chính trị. Gần đây, Tăng không được bầu vào Bộ Chính Trị mà vẫn ở lại với Cơ Quan Tổ Chức Ðảng. Nhiều người nghĩ rằng đây là một dấu hiệu của sự thất sủng, nhưng giới thân cận với Tăng thì cho rằng đây là một nước cờ cao. Ở lại Cơ Quan Tổ Chức Ðảng, Tăng có điều kiện thuận lợi để đặt người vào các địa vị chủ yếu, không những tại các tỉnh, bộ, mà còn cả tại các cơ cấu quyền lực trung ương. Việc đặt người sẽ cần thiết cho tương lai chính trị của Tăng sau này hơn là việc được vào ngồi trong Bộ Chính Trị lúc này. 

Dư luận chỉ chê Tăng là quá thân mật với Giang Trạch Dân và đã giúp Giang đắc lực trong việc hình thành "Nhóm Thượng Hải" (Shangai Gang) để âm mưu đưa nhóm này vào các chức vụ lãnh đạo quốc gia. Những toan tính chính trị của Nhóm Thượng Hải, hiện đang bị Quốc Hội Trung Quốc và Nghị Hội Ðảng ngăn chặn bằng lá phiếu để không cho xâm nhập vào các thế đứng chủ chốt trong chính quyền. 

Cả ba tên tuổi nói trên đều là những nhân vật có trọng lượng chính trị lớn nếu xét về khả năng được lựa chọn để lãnh đạo đất nước. Ðặc biệt, không có nhân vật nào có ưu thế để loại bỏ hai nhân vật kia. Chắc chắn họ sẽ phải chia sẻ quyền hành và hành động theo tinh thần đồng đội. 

III- Sứ mạng của thành phần lãnh đạo mới

Mối quan tâm của nguời nước ngoài đối với tương lai chính trị của Trung Quốc nằm trong câu hỏi sau đây : "Liệu trong Ðại Hội Ðảng lần thứ 16 sắp tới, Giang Trạch Dân có tự dành cho mình chức vụ Chủ Tịch Quân Ủy Trung Ương để đóng vai trò Thái Thượng Hoàng như Ðặng Tiểu Bình đã từng làm trong dĩ vãng hay không ? ". Dư luận không tin là Giang sẽ hành động như vậy vì uy tín của Giang thua kém uy tín của Ðặng xa. Thêm nữa, đảng CSTQ gần đây đã quyết định tuổi về hưu cho mọi đảng viên. Sau cùng, cả ba nhân vật mới này đều không có quan hệ mật thiết với giới quân nhân. Hiện tại, trên chính trường Trung Quốc, không thấy bóng dáng một người hùng quân đội nào xuất hiện, nên người ta tin rằng sự chuyển quyền trong tương lai sẽ là một sự chuyển quyền trong êm ả, một bước tiến đáng kể cho nền chính trị của Trung Quốc trong quá trình hội nhập vào cộng đồng dân chủ của thế giới. 

Sứ mạng của thành phần lãnh đạo mới là tạo điều kiện và giữ cho Trung Quốc có những bước phát triển tốt đẹp về các mặt chính trị quốc nội và quốc tế. Về mặt quốc nội, không được để xảy ra tình trạng giống như ở Liên Sô cách đây hơn mười năm, nghĩa là đảng CSTQ bị loại khỏi vị thế lãnh đạo. Về mặt quốc tế, phải bảo đảm cho sự hội nhập vào cộng đồng thế giới được tiến hành xuông sẻ để lấy về cho Trung Quốc uy tín của một đại cường chia sẻ trách nhiệm chung của nhân loại. 

Từ những lời tuyên bố của các nhân vật sẽ thay thế nhóm lãnh đạo già nua người ta chờ đợi một số cải cách sau đây : 1/ Dân chủ hóa sinh hoạt nội bộ của đảng CSTQ, 2/ Cải thiện hệ thống pháp trị trong nước, 3/ Phân định rõ rệt quyền hạn và trách nhiệm giữa đảng và nhà nước, 4/ Thiết lập một Ủy Ban An Ninh Quốc Gia đứng trên cả đảng lẫn quân đội. 

Có thể là Bắc Kinh sẽ chưa chính thức chấp nhận cho một đảng đối lập hoạt động công khai nhưng chắc chắn những người lãnh đạo mới sẽ để cho dân chúng có nhiều quyền công dân hơn thời gian trước. Kinh tế cũng sẽ được hoạch định để mọi khu vực trên lãnh thổ đều có thể phát triển cùng mức độ. Ðồng thời, tiếng nói của quần chúng tại những vùng nghèo khó cũng sẽ được lắng nghe và chú trọng nhiều hơn. Báo chí cũng sẽ được tự do hơn và sự kiện AOL-Time Warner và Fox News được phép hoạt động tại Hoa Lục là một điềm báo trước rất thuận lợi. 

Các quan sát viên quốc tế tin rằng tất cả những dự đoán nói trên sẽ phải xảy ra để giảm áp lực đè nặng lên số phận của chế độ. Ðó là một chiều hướng dân chủ hóa được nhiều người mong đợi và chiều hướng này sẽ xảy ra trong một môi trường chính trị quốc tế không còn những dấu hiệu đe dọa đối với nền an ninh của Trung Quốc. 

Thật vậy, biến cố 11 tháng 9 năm 2001 đã là một biến cố làm thay đổi hoàn toàn quan hệ chính trị Trung Mỹ. Nếu biến cố này không xảy ra thì người Mỹ vẫn coi Trung Quốc là mội đe dọa chính. Giờ đây thực trạng đã thay đổi và hai chuyến công du liên tiếp của tổng thống Bush sang Bắc Kinh đã chứng minh điều đó. Hoa Kỳ và Trung Quốc hiện nay có rất nhiều vấn đề cùng quan tâm để chia sẻ và hợp tác giải quyết. 

Ngoài ra, với không khí chính trị của thế giới vào lúc này và với thực tế của hai nước Trung Hoa, vấn đề Ðài Loan cũng dịu dần. Giải pháp quân sự để thống nhất đất nước không còn cần thiết vì ai cũng biết Ðài Loan càng ngày càng phụ thuộc vào Hoa Lục về mặt kinh tế. Hơn 300.000 người Ðài Loan đã về định cư tại Thượng Hải và Jang Su để hoạt động thương mại, và xu hướng này đang trên đà tăng trưởng. Thế Vận 2008 cũng sẽ làm cho hai nước sát lại gần nhau hơn vì cả hai đều có nhu cầu đề cao một bản sắc chung : bản sắc Trung Hoa. Quan trọng hơn cả là những lá bài dân chủ mà những người lãnh đạo mới ở Bắc Kinh sẽ chơi như đã nói ở trên, chắc chắn sẽ chiếm đoạt trái tim và khối óc của những người dân ngoài đảo. 

Hòa bình và sự phồn vinh của nhân loại trong thế kỷ 21 đòi hỏi một Trung Hoa có thái độ hợp tác và có tinh thần trách nhiệm nghiêm chỉnh. Người ta hy vọng là nhóm lãnh đạo mới của Bắc Kinh sẽ đáp ứng được đòi hỏi nói trên và sẽ hoàn tất được sứ mạng giao phó vì họ thuộc một thế hệ đã trải qua quá nhiều kinh nghiệm đau thương gây ra bởi những giáo điều không tưởng để rứt khoát quyết tâm từ bỏ những mơ ước hão huyền./.